یکی از موضوعات قابل بررسی در حقوق ورزشی، تمایز میان مدیریت نتیجه مسابقه و تبانی است. در برخی مسابقات، وضعیت جدول به گونهای شکل میگیرد که نتیجه مساوی، صعود هر دو تیم را تضمین میکند. در چنین وضعیتی این پرسش مطرح میشود که آیا همجهت بودن منافع دو تیم برای تحقق تبانی کافی است یا آنکه تحقق این عنوان مستلزم اثبات وحدت قصد و وجود توافق قبلی یا آنی میان دو تیم است.
فرض این یادداشت آن است که تیم الجزایر پس از به ثمر رساندن گل در دقیقه ۹۳، به این نتیجه رسیده باشد که پیروزی، رویارویی با اسپانیا در مرحله حذفی را در پی خواهد داشت. بر این اساس، این تیم نتیجه مساوی را برای تعیین جایگاه خود در جدول پذیرفته باشد. همچنین فرض میشود که نتیجه مساوی، صعود تیم اتریش را نیز تضمین میکرد. با پذیرش این فرض، این پرسش مطرح میشود که آیا رفتار دو تیم از منظر مقررات فیفا، مصداق تبانی محسوب میشود یا خیر؟
بررسی موضوع از منظر مقررات فیفا
در مقررات فیفا، دستکاری مسابقه یا تبانی عمدتاً تحت ماده ۲۰ کد انضباطی فیفا (نسخه سپتامبر ۲۰۲۵) تنظیم شده است. متن ماده به این شرح است:
«هر کسی که مستقیم یا غیرمستقیم، با عمل یا ترک عمل، به طور غیرقانونی بر جریان، نتیجه یا هر جنبه دیگری از یک مسابقه و/یا رقابت تأثیر بگذارد یا آن را دستکاری کند، یا برای انجام این کار تبانی کند یا تلاش کند، با حداقل پنج سال محرومیت از هرگونه فعالیت مرتبط با فوتبال و جریمه حداقل صدهزار فرانک سوئیس مجازات میشود. در موارد جدی، محرومیت طولانیتر، از جمله محرومیت مادامالعمر اعمال خواهد شد.»
بند دوم ماده نیز پیشبینی کرده که اگر بازیکن یا مقام رسمی چنین رفتاری داشته باشد، باشگاه یا انجمن مربوطه ممکن است با از دست دادن مسابقه یا محرومیت از رقابت دیگر مواجه شود. بند سوم هم بر وظیفه گزارش هرگونه رویکرد مرتبط با دستکاری تأکید دارد.
این ماده، دستکاری را شامل عمل یا ترک عمل میداند و صراحتاً «تبانی» یا تلاش برای آن را پوشش میدهد. همچنین در رویه فیفا، دستکاری برای «مزیت ورزشی» (مانند صعود یا اجتناب از حریف خاص) نیز مشمول این مقررات قرار میگیرد، نه فقط موارد مرتبط با شرطبندی.
برای تحقق تبانی بر اساس این ماده، وجود توافق یا هماهنگی میان طرفین ضروری است. صرف همجهت بودن منافع یا اتخاذ تصمیم مشابه توسط دو تیم، بدون دلیل بر وجود ارتباط یا قصد مشترک، تبانی را اثبات نمیکند. قرائن روی زمین مانند کاهش شدت حملات، اشتباهات دفاعی غیرمعمول یا تغییر ناگهانی سبک بازی میتوانند در ارزیابی مفید باشند، اما به تنهایی کافی نیستند. این قرائن وقتی ارزش پیدا میکنند که با شواهدی مانند مکاتبات، پیامها، اظهارات مرتبط یا الگوهای شرطبندی غیرعادی همراه شوند. در فقدان چنین ادلهای، رفتار دو تیم میتواند ناشی از محاسبه مستقل هر تیم بر اساس موقعیت جدول باشد. در این حالت، وحدت قصد به معنای توافق یا هماهنگی غیرقانونی محقق نمیشود.
نمونهای نزدیک به این فرضیه در جام جهانی ۱۹۸۲ رخ داد. در بازی آلمان غربی و اتریش در مرحله گروهی (معروف به رسوایی گیخون)، نتیجه ۱-۰ به نفع آلمان غربی باعث شد هر دو تیم صعود کنند و الجزایر حذف شود. پس از گل زود هنگام، بازی با شدت بسیار پایین ادامه یافت. الجزایر اعتراض کرد و خواستار اقدام فیفا شد، اما فیفا اعلام کرد که هیچ قاعدهای نقض نشده و هیچ محرومیتی برای تیمها اعمال نکرد. این اتفاق باعث شد فیفا از دوره بعد، آخرین بازیهای گروهی را به صورت همزمان برگزار کند تا از تکرار چنین موقعیتهایی جلوگیری شود.
این نمونه نشان میدهد که حتی وقتی رفتار روی زمین مشکوک به نظر میرسد و منافع دو تیم همسو است، بدون اثبات توافق یا هماهنگی قبلی، فیفا اقدام انضباطی علیه تیمها اعمال نکرده است.
بررسی موضوع تبانی از منظر قواعد اخلاقی و طراحی مسابقات
هرچند چنین رفتاری ممکن است از نظر حقوقی تبانی محسوب نشود، اما از منظر اخلاق ورزشی و اصل بازی جوانمردانه قابل بحث است. اگر تیمی با هدف تعیین حریف مرحله بعد، از تلاش کامل صرفنظر کند، این رفتار میتواند با روح رقابت ناسازگار تلقی شود.
علاوه بر این، ساختار برگزاری مسابقات هم نقش دارد. وقتی قالب گروهی به گونهای باشد که نتیجه خاصی (مانند تساوی) منافع هر دو تیم را تأمین کند، زمینه رفتارهای غیررقابتی فراهم میشود. این موضوع میتواند مبنایی برای بازنگری در قواعد برگزاری باشد تا چنین موقعیتهایی کمتر ایجاد شود.
نتیجه
با توجه به مقررات فیفا به ویژه ماده ۲۰ کد انضباطی، حتی اگر تیم الجزایر با هدف پرهیز از رویارویی با اسپانیا نتیجه مساوی را پذیرفته باشد و تیم اتریش نیز از همان نتیجه منتفع شده باشد، این وضعیت به تنهایی برای اثبات تبانی کافی نیست. تحقق تبانی مستلزم اثبات وحدت قصد از طریق توافق یا هماهنگی است. همجهت بودن منافع یا رفتار مشابه بدون دلیل بر وجود چنین توافقی، تبانی را محقق نمیکند.
نمونه تاریخی سال ۱۹۸۲ نیز تأیید میکند که فیفا در موارد مشابه بدون ادله محکم، تیمها را محروم نکرده است. با این حال، این نوع موقعیتها از نظر اخلاق ورزشی و کیفیت رقابت قابل تأمل هستند و میتوانند در طراحی آینده مسابقات مد نظر قرار گیرند.
