سود پرک چیست
سود پرک، که با نام علمی سدیم هیدروکسید (NaOH) شناخته میشود، یکی از مهمترین مواد شیمیایی پایه در جهان مدرن است. این ماده قلیایی قوی، به صورت جامد و سفیدرنگ تولید میشود و اغلب به شکل پرک (flakes) عرضه میگردد. سود پرک به دلیل خواص منحصربهفرد خود، مانند حلالیت بالا در آب و قابلیت قلیایی شدید، در صنایع متنوعی از جمله کاغذسازی، شویندهها، نفت و گاز، و حتی مواد غذایی کاربرد دارد.
این ماده نه تنها در تولید محصولات روزمره نقش دارد، بلکه در فرآیندهای صنعتی پیشرفته نیز ضروری است. در این مقاله، به بررسی جامع سود پرک میپردازیم: از تعریف و تاریخچه تا تولید، کاربردها، ایمنی، تأثیرات زیستمحیطی، و وضعیت بازار جهانی و ایران.
تاریخچه تولید سدیم هیدروکسید به دوران باستان بازمیگردد، جایی که صابونسازان از روشهای ابتدایی برای تهیه مواد قلیایی استفاده میکردند. در قرن سیزدهم میلادی، کتابی عربی به نام "المختارع فی فنون من الصنع" نوشته المظفر یوسف بن عمر بن علی بن رسول (درگذشت ۱۲۹۵ میلادی)، روشی برای تولید قلیا از مخلوط خاکستر گیاهان نمکی و آهک زنده توصیف کرد. صابونسازان اروپایی نیز از روشهای مشابه پیروی میکردند. در سال ۱۷۹۱، نیکولاس لبلانک فرآیند تولید انبوه کربنات سدیم را اختراع کرد که جایگزین خاکستر طبیعی شد. در قرن نوزدهم، فرآیند متاتزی (تبدیل کربنات سدیم به هیدروکسید سدیم با استفاده از هیدروکسید کلسیم) رواج یافت. اما انقلاب واقعی در قرن بیستم با فرآیند کلرآلکالی (الکترولیز محلول کلرید سدیم) رخ داد، که امروزه روش اصلی تولید است. در سال ۲۰۲۲، تولید جهانی سدیم هیدروکسید به حدود ۸۳ میلیون تن رسید، با تقاضای ۵۱ میلیون تن.
سود پرک صادراتی
سود پرک یک ترکیب معدنی یونی است که از کاتیونهای سدیم (Na⁺) و آنیونهای هیدروکسید (OH⁻) تشکیل شده است. در فرم خالص، آن یک جامد کریستالی سفید، بیبو و غیرشفاف است. خواص کلیدی آن عبارتند از:
جرم مولی: ۳۹.۹۹۷۱ گرم بر مول
چگالی: ۲.۱۳ گرم بر سانتیمتر مکعب
نقطه ذوب: ۳۲۳ درجه سلسیوس
نقطه جوش: ۱۳۸۸ درجه سلسیوس
حلالیت: بسیار بالا در آب (۴۱۸ گرم بر لیتر در ۰ درجه سلسیوس، تا ۳۳۷۰ گرم بر لیتر در ۱۰۰ درجه سلسیوس)، متانول، اتانول و گلیسرول؛ اما نامحلول در اتر و آمونیاک.
خواص شیمیایی: باز قوی و خورنده که پروتئینها و لیپیدها را تجزیه میکند. حل شدن آن در آب اگزوترمیک است و گرمای زیادی تولید میکند. اغلب به صورت مونوهیدرات (NaOH·H₂O) عرضه میشود که در دماهای ۱۲.۳ تا ۶۱.۸ درجه سلسیوس کریستالیزه میشود.
در فرم پرک، سود پرک سفید و هیگروسکوپیک (جذبکننده رطوبت) است و باید در ظروف دربسته نگهداری شود.
قیمت سود پرک
تولید صنعتی سدیم هیدروکسید عمدتاً از طریق فرآیند کلرآلکالی انجام میشود، که شامل الکترولیز محلول نمک (کلرید سدیم) است و گاز کلر به عنوان محصول جانبی تولید میشود. ابتدا محلول ۳۲ درصدی تولید میشود، سپس با تبخیر به ۵۰ درصد میرسد و در نهایت برای فرم جامد (پرک، پرل یا بلوک) آب آن تبخیر میشود. روشهای الکترولیتی شامل سلولهای غشایی (ممبران) یا دیافراگمی است؛ شرکتهایی مانند OxyChem از این روشها استفاده میکنند و از سلولهای جیوهای اجتناب میورزند. روش تاریخی کاستیکینگ (واکنش کربنات سدیم با هیدروکسید کلسیم) امروزه کمتر استفاده میشود. در ایران، شرکتهایی مانند آرواند پتروشیمی از فناوری ممبران استفاده میکنند.
سود پرک در صنایع گوناگون کاربرد دارد و حدود ۵۶ درصد تولید جهانی برای افزایش قلیایی، خنثیسازی اسیدها و سنتز آلی مصرف میشود. مهمترین کاربردها عبارتند از:
کاغذ و خمیر کاغذ: ۲۵ درصد مصرف در صنعت کاغذ برای حذف لیگنین از خمیر چوب در فرآیند کرافت، افزایش سفیدی و استحکام کاغذ.
شوینده و صابون: ماده پایه برای صابونسازی (واکنش با چربیها) و تولید دترجنتها.
نساجی: آمادهسازی الیاف، رنگرزی و سفیدکاری پارچه.
نفت و گاز: تنظیم pH، حذف ناخالصیها از نفت خام و گاز طبیعی.
غذایی: شستوشوی تجهیزات، پردازش شکلات، کارامل، زیتون و تخممرغ قرن.
تصفیه آب: تنظیم pH، حذف فلزات سنگین و آلایندهها.
آلومینا و فلزات: استخراج آلومینا از بوکسیت در فرآیند بایر.
سایر: تولید بیودیزل، پاککنندههای صنعتی، داروها و رنگها.
سود پرک بسیار خورنده است و میتواند باعث سوختگی شیمیایی، کوری و تجزیه بافتها شود. حل شدن آن گرمای زیادی تولید میکند و ممکن است مواد قابل اشتعال را شعلهور کند. برچسب GHS آن "خطر" است (H290, H302, H314). تجهیزات حفاظتی مانند دستکش لاستیکی، لباس ایمنی و عینک ضروری است. در صورت تماس، پوست یا چشم را حداقل ۱۰-۱۵ دقیقه با آب شستوشو دهید. نگهداری در ظروف پلیاتیلن یا فولاد ضدزنگ توصیه میشود. حد مجاز NIOSH: ۲ میلیگرم بر متر مکعب.
سود پرک pH آب را افزایش میدهد و برای ماهیها و موجودات آبزی سمی است (۲۰-۲۰۰ میلیگرم بر لیتر)، اما به سرعت خنثی میشود و تجمع نمییابد. پسماندهای آن (مانند لجن سمی از پالایش نفت) خطرناک هستند و در بسیاری کشورها ممنوع شدهاند. با این حال، در تصفیه آب نقش مثبت دارد.
بازار جهانی سدیم هیدروکسید در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۵-۴۸ میلیارد دلار تخمین زده شده و تا ۲۰۲۶ به ۴۷-۵۰ میلیارد دلار میرسد، با نرخ رشد سالانه ترکیبی (CAGR) حدود ۴-۵ درصد. تا ۲۰۳۵، بازار ممکن است به ۷۷-۹۵ میلیون تن برسد. عوامل راننده شامل تقاضای آلومینا، کاغذ و آبتصفیه است. چین بزرگترین تولیدکننده (۳۱ درصد) و مصرفکننده است. خاورمیانه صادرکننده خالص است، با ایران پیشرو در صادرات جامد (۹۸ هزار تن در ۲۰۲۴).
خرید سود پرک
ایران یکی از تولیدکنندگان برجسته در خاورمیانه است، با شرکتهایی مانند آرواند، بندر امام و نیرو کلر. صادرات در ۲۰۲۴ به ۱۲۴ میلیون کیلوگرم (۵۶.۹ میلیون دلار) رسید، با مقاصد اصلی ترکیه، ازبکستان، عراق و روسیه. در نیمه اول ۲۰۲۵، صادرات ۵۹.۹ میلیون کیلوگرم (۲۷.۷ میلیون دلار) بود. پیشبینی رشد ۳۵-۴۰ درصدی ارزش صادرات تا ۲۰۲۹ وجود دارد، به دلیل موقعیت جغرافیایی و قیمت رقابتی. ایران ۰.۲۸ درصد از صادرات جهانی جامد را در ۲۰۲۴ داشت.
1.سود پرک چیست؟
سود پرک یا سدیم هیدروکسید (NaOH) یک ترکیب شیمیایی معدنی قوی قلیایی است که به شکل جامد سفیدرنگ (پولک یا پرک) تولید میشود. این ماده با نامهای کاستیک سودا، سود سوزآور و سود جامد نیز شناخته میشود و یکی از مهمترین مواد شیمیایی پایه در صنایع مختلف است.
2. کاربردهای اصلی سود پرک در صنایع کدامند؟
سود پرک در صنایع کاغذسازی (حذف لیگنین از خمیر چوب)، تولید صابون و شویندهها، نساجی و رنگرزی، تصفیه آب و فاضلاب، صنایع نفت و گاز (تنظیم pH و حذف ناخالصیها)، صنایع غذایی (شستوشو و ضدعفونی تجهیزات)، تولید آلومینا و بسیاری صنایع دیگر کاربرد گسترده دارد.
3. روش تولید سود پرک چگونه است؟
روش اصلی تولید صنعتی سود پرک، فرآیند کلرآلکالی (الکترولیز محلول کلرید سدیم) است که در آن گاز کلر و هیدروژن به عنوان محصولات جانبی تولید میشوند. امروزه بیشتر از سلولهای غشایی (ممبران) استفاده میشود که خلوص بالا و آلودگی کمتری دارد.
4. آیا سود پرک خطرناک است و چه نکات ایمنی باید رعایت شود؟
بله، سود پرک بسیار خورنده و خطرناک است و میتواند باعث سوختگی شدید شیمیایی پوست، چشم و دستگاه تنفسی شود. هنگام کار با آن حتماً از دستکش مقاوم، عینک ایمنی، ماسک و لباس محافظ استفاده کنید. در صورت تماس با پوست یا چشم، فوراً با آب فراوان حداقل ۱۵ دقیقه شستوشو دهید و به پزشک مراجعه کنید.
5. وضعیت صادرات سود پرک ایران چگونه است؟
ایران یکی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم سود پرک در منطقه خاورمیانه است. سود پرک ایرانی با خلوص بالا (معمولاً ۹۸–۹۹٪) و قیمت رقابتی به کشورهای مختلفی مانند ترکیه، عراق، ازبکستان، روسیه و هند صادر میشود و نقش مهمی در درآمد ارزی غیرنفتی کشور دارد.
سود پرک به عنوان یک ماده شیمیایی پایه، نقش حیاتی در توسعه صنعتی و اقتصادی ایفا میکند. با رشد تقاضا در صنایع نوظهور مانند باتریهای لیتیوم-یون و تصفیه آب، آینده این بازار روشن است. در ایران، تمرکز بر صادرات میتواند درآمد ارزی را افزایش دهد، اما رعایت استانداردهای ایمنی و زیستمحیطی ضروری است.
گرد آوری:بخش علمی بیتوته
