یکی از پایههای نظام علمی سالم، داوری بر اساس کیفیت محتوا است، نه جایگاه اداری یا عنوان نویسنده. با این حال، در سالهای اخیر شاهد رواج برخی شرطهای غیرمعقول در پذیرش مقالات علمی هستیم که بیش از آنکه به ارتقای علم کمک کنند، به تضعیف آن میانجامند.
برخی نشریات بهصراحت یا بهطور غیررسمی اعلام میکنند که: مقاله از دانشجوی کارشناسی نمیپذیرند، مقاله حتماً باید همراه با عضو هیئت علمی، آن هم با مرتبه مشخص (مثلاً استادیار یا بالاتر) ارسال شود، یا ارزش مقاله نه بر اساس نوآوری و روش علمی، بلکه بر اساس عنوان نویسنده سنجیده میشود. این رویکرد چند پیامد منفی جدی دارد:
نخست، تبدیل علم به امر سلسلهمراتبی
علم ذاتاً باید میدان رقابت ایدهها باشد، نه رقابت عناوین. تاریخ علم بارها نشان داده که ایدههای نو گاه از جوانترین و کمعنوانترین پژوهشگران آمدهاند.
دوم، تضعیف انگیزه پژوهش در دانشجویان
وقتی دانشجو از ابتدا میآموزد که بدون «نام معتبر» صدایش شنیده نمیشود، بهتدریج یا از پژوهش فاصله میگیرد یا به سمت روابط صوری و نویسندگیهای صوری سوق داده میشود.
سوم، ترویج امضای صوری و غیرعلمی.
الزام به حضور عضو هیئت علمی، در عمل گاهی به اضافه شدن نام استادانی منجر میشود که نقش علمی واقعی در پژوهش نداشتهاند؛ پدیدهای که با اصول اخلاق پژوهش در تضاد است. چه باید کرد؟
۱. شفافسازی معیارها
نشریات باید معیارهای پذیرش خود را شفاف، مکتوب و مبتنی بر کیفیت علمی مقاله اعلام کنند، نه جایگاه نویسندگان.
۲. تفکیک داوری از هویت نویسنده
داوری دوسوکور واقعی (Double-blind Review) باید جدی گرفته شود تا داور نتواند بر اساس عنوان یا مرتبه علمی قضاوت کند.
۳. نظارت نهادی نهادهای علمی
دانشگاهها و پایگاههای نمایهسازی میتوانند پذیرش یا استمرار اعتبار نشریات را به رعایت اصول داوری علمی و عدم تبعیض وابسته کنند.
در نهایت، اگر بپذیریم که علم بدون آزادی ایدهها رشد نمیکند، باید بپذیریم که هیچ عنوانی نباید جایگزین استدلال، روش و داده شود. نشریهای که درِ خود را به روی ایدههای خوب میبندد، حتی اگر معتبر به نظر برسد، در عمل به علم خدمت نمیکند.
