به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، صبح ۱۴ بهمن ۱۴۰۴، آسمان غرب تهران برای ساعاتی در دود غلیظی فرو رفت که نه‌تنها ساختمان‌ها و خیابان‌ها را در برگرفت بلکه قلب بسیاری از ساکنان را هم به لرزه انداخت. آتش‌سوزی گسترده‌ای در بازار محله جنت‌آباد در تقاطع نیایش رخ داد و شعله‌ها به‌سرعت در سوله‌ای با مساحتی حدود ۲۰۰۰ متر مربع گسترش یافت بازاری که پر از غرفه‌های کوچکِ فروش کالا‌های روزمره بود و از صبح روز حادثه دودی سیاه از آن به آسمان برخاست که از نقاط دورتر شهر نیز قابل مشاهده بود.

 

در همان ساعات اولیه سخنگوی سازمان آتش‌نشانی تهران از حضور گسترده نیرو‌های امدادی در محل خبر داد پنج ایستگاه عملیاتی تانکر‌های آب نردبان‌ها و تجهیزات تنفسی به‌سرعت اعزام شدند تا شعله‌ها را مهار کنند و از سرایت آتش به ساختمان‌های اطراف جلوگیری شود.

 

اما وسط دود و آتش صدای دیگری هم شنیده می‌شد صدای جمعیت. پیر و جوان زن و مرد حتی کودکانی که والدینشان آنها را در آغوش گرفته بودند در حاشیه خیابان ایستاده بودند و نگاه‌های پراضطراب و کم‌جان به شعله‌ها دوخته بودند. کسی می‌گفت:فقط می‌خواهم ببینم چی شده نمی‌دانم چرا نمی‌تونم برم… صدایی دیگر از ترس می‌پرسید که آیا کسی داخل است. هیچ‌کس نمی‌دانست پاسخ چیست، فقط جمعیت ایستاده بود و نگاه می‌کرد، مثل بسیاری از حوادث گذشته.

 

این رفتار جمعی هرچند از سر کنجکاوی یا نگرانی شهری شروع می‌شود، اما پدیده‌ای شناخته‌شده در روان‌شناسی اجتماعی دارد وقتی حادثه‌ای رخ می‌دهد و افراد می‌بینند دیگران ایستاده‌اند و تماشا می‌کنند خودشان نیز متوقف می‌شوند و می‌مانند پدیده‌ای که به آن اثر همرنگی با جمع می‌گویند. هرچه جمعیت بیشتر شودحس مسئولیت فردی برای اقدام مؤثر کاهش پیدا میکند و افراد تنها تماشاچی میمانند.

 

در سال‌های گذشته نیز این رفتار در حوادث بزرگ‌تر دیده شده است. در حادثه آتش‌سوزی و فروریختن ساختمان پلاسکو در تهران سال ۱۳۹۵، هزاران نفر از کسبه، ساکنان و کنجکاوان اطراف برج تجمع کردند، بی‌آنکه بدانند حضورشان چقدر می‌تواند عملیات نجات را سخت‌تر کند. جلال ملکی، سخنگوی سازمان آتش‌نشانی تهران در آن روز‌ها بار‌ها گفت که ازدحام جمعیت و انسداد مسیر‌ها باعث کندی امدادرسانی شده و حتی تیم‌های آتش‌نشانی مجبور شدند بخشی از توان خود را به کنترل جمعیت اختصاص دهند.

 

در بازار جنت‌آباد هم همان صحنه تکرار می‌شد. کودکی که دست مادرش را گرفته بود، گریه می‌کرد و مادر بی‌اختیار به سمت شعله‌ها نگاه می‌کرد، انگار می‌خواست با همان نگاه آتش را خاموش کند. پیرمردی با صورت رنگ‌پریده به سمت آتش‌نشان‌ها قدم برداشت و گفت:اینا مغازه‌های مردم بود نمی‌دونم کسبه چی‌کار کنن، و سپس همان‌جا ایستاد، حتی زمانی که یکی از امدادگران با صدای بلند از جمعیت می‌خواست مسیر را باز کنند تا نردبان‌ها و آمبولانس‌ها راحت‌تر عبور کنند.

 

یکی از کسبه‌ای که مغازه‌اش در میان شعله‌ها سوخت، در حالی که اشک در چشم داشت، گفت:من از صبح اینجا بودم… دود و آتش مثل چیزی بود که از خواب بیدارم کرد. اول فکر کردم همه چیز درست می‌شه، ولی هر چی گذشت شعله‌ها بدتر شدن… این بازار، زندگی من بود، صدایش در میان همهمه جمعیت گم شد، اما بغضش در چشم‌های دیگران انعکاس داشت.

 

آثار زیان‌بار چنین حضور بی‌برنامه‌ای فراتر از کندی عملیات امدادی است. تماشاگرانی که در نزدیکی محل حادثه می‌ایستند در معرض دود سمی، خطر سقوط آوار، سوختگی و حوادث ثانویه قرار می‌گیرند. در پلاسکو، همین حضور مردم باعث شد برخی تماشاگران به‌صورت ناخواسته وارد محدوده خطر شوند و خودِ نیرو‌های امدادی ناچار شوند بار‌ها در میان جمعیت کار خود را انجام دهند.

 

در روایت‌های انسانی این حوادث، صدای آتش‌نشانان، صدای بوق خودرو‌ها و فریاد‌های رانندگان برای باز کردن مسیر با نگاه پر تردید مردم ترکیب می‌شود. جمعیتی که از یک سو نگران جان انسان‌هاست و از سوی دیگر نمی‌تواند محیط را ترک کند، زیرا احساس می‌کند اگر نرود، چیزی را از دست می‌دهد، حتی وقتی این چیز، چیزی جز یک تصویر نیست.

 

کارشناسان روان‌شناسی اجتماعی می‌گویند این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که افراد تحت تأثیر اثر تماشاگر قرار می‌گیرند، هر چه جمعیت بیشتر شود، احساس مسئولیت فردی کاهش پیدا می‌کند و مردم فقط نظاره‌گر می‌مانند، در حالی که در عمل حضورشان مانند سایه‌ای سنگین بر عملیات امداد می‌افتد و سرعت کمک‌رسانی را با خطر مواجه می‌سازد.

 

در چنین لحظاتی است که امدادگران بار‌ها با بلندگو از مردم می‌خواهند فاصله بگیرند و مسیر را باز کنند، زیرا هر ثانیه می‌تواند مرگ یا نجات یک انسان را رقم بزند. تجربه‌های تلخ گذشته و خطراتی که در دل صحنه‌های

 

آتش‌سوزی بزرگ وجود دارد به‌وضوح نشان داده‌اند که حمایت واقعی، فاصله گرفتن از محل حادثه و باز گذاشتن مسیر برای نیرو‌های تخصصی امداد است، نه ایستادن در میان دود و نگاه‌کردن به شعله‌ها.

 

یادداشت از سعید یقینی