خبرگزاری مهر، گروه استانها: چهل و سومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران با هدف شناسایی و معرفی کتابهای برتر، کمک به اعتلای سطح دانش و فرهنگ مکتوب جامعه اسلامی، حفظ استقلال و هویت فرهنگی و حمایت و تشویق پدیدآورندگان متعهد و متخصص تیرماه ۱۴۰۴ فراخوان داد، بر این اساس دو کتاب از خراسان رضوی به مرحله داوری این رویداد ادبی رسیدهاند که در بخشهای «نسخ خطی» و «معماری و شهرسازی» هستند.
معرفی کتاب «متون پیشااسلامی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی؛ نسخههای خطی و چاپ سنگی»
کتابخانه آستان قدس رضوی، گنجینه ارزشمندی از نسخ خطی و چاپ سنگی با موضوعات متنوع را در خود جای داده است. در میان این آثار گرانبها، مجموعهای منحصر به فرد از متون تاریخی، فرهنگی و باورهای دینی مربوط به دوران باستان ایران به چشم میخورد که کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند.
به تازگی، حاصل پژوهشی جامع در این زمینه در قالب کتابی نفیس با عنوان «نسخ خطی و چاپ سنگی دوره باستان ایران در کتابخانه آستان قدس رضوی» به قلم فاطمه جهانپور، پژوهشگر نسخ خطی و به همت کتابخانه آستان قدس و با مشارکت انتشارات فروهر تهران، منتشر شده و به مرحله داوری چهل و سومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران رسیده است.
این کتاب حاصل بررسی دقیق و موشکافانه ۱۲۰ عنوان کتاب، شامل ۲۹ نسخه خطی و ۹۱ نسخه چاپ سنگی است که از طریق جستجو در پایگاه دادهها و با استفاده از کلیدواژههای متعدد مرتبط با دوره باستان، شناسایی شدهاند. این نسخهها بر اساس محتوای آنها به شش دسته شامل متون دینی، فرهنگ لغت، متون آموزشی، متون فارسی زرتشتی، متون سنت زرتشتی و متون آذرکیوانی تقسیم شدهاند.
در این پژوهش، ابتدا هر یک از موضوعات به صورت مفصل معرفی شده و سپس نسخههای موجود در کتابخانه که به آن موضوع مربوط میشوند، با جزئیات کامل شناسایی و معرفی شدهاند. هدف اصلی از این کار، ارائه اطلاعات جامع در مورد این نسخهها، از جمله موضوع، محتوا، نویسنده، کاتب، نوع خط، شیوه نگارش، تاریخ کتابت، تاریخ چاپ، محل چاپ، نام ناشر، حاشیهنویسیها، مُهرها، ویژگیهای ظاهری کتاب نظیر نوع کاغذ، جلد، شیرازه، صفحه آرایی، تزئینات، تعداد صفحات، سطور، تصاویر و نحوه دستیابی کتابخانه به این نسخهها بوده است.
یکی از ویژگیهای بارز این کتاب، معرفی کامل واقفان و خیرانی است که کتابهای خود را به کتابخانه آستان قدس رضوی اهدا کردهاند. همچنین، تمامی افرادی که نامشان در یادداشتها و حاشیهنویسیهای نسخ ذکر شده، معرفی و شناسایی شدهاند.
در این پژوهش، تلاش شده تا در صورت وجود نمونههایی از نسخ چاپ سنگی معرفی شده در کتابخانههای دیگر، چه در ایران و چه در سایر کشورها، به آنها اشاره شود. همچنین، تصاویری از صفحات آغاز و پایان و یا برگهایی که ویژگی خاصی دارند، به کتاب ضمیمه شده است.
در پایان کتاب، تمامی اطلاعات به دست آمده از هر یک از کتابها در قالب جدولهایی ارائه شده است تا خوانندگان بتوانند به صورت خلاصه به دادههای موجود دسترسی داشته باشند.
به گفته فاطمه جهانپور، این اطلاعات به منزله تاریخچهای کامل از پیشینه هر یک از نسخههای موجود در کتابخانه و جایگاه آن در میان نسخههای موجود در دنیا است و میتواند برای اولیای کتابخانه و پژوهشگران سراسر جهان مفید و ارزنده باشد.
انتشار این کتاب، گامی مهم در معرفی و حفظ میراث فرهنگی و دینی ایران باستان است و فرصتی مغتنم را برای پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ ایران فراهم میآورد تا با این گنجینه ارزشمند آشنا شوند.
معرفی کتاب «معماری کاخ در ایران باستان متاخر»
کتاب «معماری کاخ در ایران باستان متاخر» نوشته احسان طهماسبی نیز از خراسان رضوی به عنوان یکی از آثار برگزیده، به مرحله داوری چهل و سومین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران راه یافت.
هدف از نگارش این اثر به گفته نویسنده، یافتن جایگزینی متناسب با تاریخ فرهنگی ایران برای تقسیمبندی شرقشناسانه تاریخ معماری ایران به دو دوران پیش و پس از اسلام است.
نویسنده در مقدمه این اثر به تبیین «دوران باستان متأخر» پرداخته و این دوره را در بازه زمانی بین ساسانیان تا قرون نخستین هجری، اعلام کرده است.
طهماسبی در ادامه به انتخاب نوع بناها اشاره کرده است و توضیح داده که از آنجا که مشترکات هنرهای غیر دینی فرهنگهای گوناگون بسیار بیشتر از هنرهای دینی بوده است، او از میان کاخ و معبد، «کاخها» را برگزیده و آنها را با تمرکز بر بخش تشریفاتی مطالعه کرده است و در ادامه، به بررسی انتقادیِ دانستههایش درباره کاخهایی ساسانیان پرداخته است.
در نهایت او معماری کاخهای ساسانیان و نیز آنهایی را که در قرون اولیه هجری در ایران ساخته شدهاند را تحلیل کرده است. هدف نهایی او ارائه دادنِ تصویری روشنتر از فضای تشریفاتیِ کاخهای ایران در روزگار باستان متأخر و صیرورت مکانیاشان در آن بازه زمانی و گستره جغرافیایی بوده است.
کتاب «معماری کاخ در ایران باستان» به عنوان یک پژوهش نوآورانه و جامع در حوزه معماری ایران باستان متاخر، میتواند دیدگاههای جدیدی را در این زمینه ارائه دهد و به درک بهتر از تاریخ معماری ایران کمک کند. راهیابی این کتاب به مرحله داوری جایزه کتاب سال، نشان از اهمیت و ارزش علمی آن دارد و نویدبخش کسب افتخاری دیگر برای فرهنگ و هنر خراسان رضوی است.
