به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم،جمهوری اسلامی ایران به واسطه دسترسی همزمان به خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر یکی از مهم‌ترین نقاط اتصال کریدورهای تجاری منطقه به شمار می‌رود. در سال‌های اخیر و همزمان با افزایش تنش‌ها در برخی مسیرهای سنتی حمل‌ونقل جهانی، توجه کشورها به مسیرهای جایگزین بیش از گذشته افزایش یافته است.

در این میان، کریدور بین‌المللی شمال-جنوب به عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ترانزیتی منطقه، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. مسیری که هند را از طریق ایران به روسیه و کشورهای شمال اروپا متصل می‌کند و می‌تواند زمان و هزینه جابه‌جایی کالا را در مقایسه با برخی مسیرهای متداول کاهش دهد.

در این بین بندر امیرآباد، بزرگ‌ترین بندر ایرانی در سواحل دریای خزر در  قلب این کریدور قرار دارد. این بندر با ظرفیت اسمی فعلی حدود 7.5 میلیون تن کالا در سال، پتانسیل ارتقا به بیش از 10 میلیون تن را از طریق توسعه اسکله‌ها، پایانه‌های لجستیکی و صنایع مرتبط داراست.

اتصال مستقیم بندر به شبکه ریلی کشور، یکی از نقاط قوت برجسته آن است که می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را بین 20 تا 30 درصد کاهش دهد و رقابت‌پذیری مسیر را به طور قابل توجهی افزایش دهد.

امین افقی مدیرعامل سازمان منطقه آزاد مازندران با یادآوری این‌که رویکرد اصلی توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، فعالیت‌های تجاری و گردشگری است درباره توسعه اقتصاد دریا محور و اقدامات انجام شده با نگاه به بندر امیرآباد و اسکله رو-رو به تسنیم می‌گوید: بندر امیرآباد از نظر ساختاری زیرمجموعه سازمان بنادر و دریانوردی است و موضوع اسکله رو-رو نیز در حوزه مسئولیت آن سازمان قرار می‌گیرد، اما پس از تحولات اخیر، بنادر شمالی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته‌اند.

وی افزود: یکی از اولویت‌های موجود توسعه حمل‌ونقل ترکیبی است. بندر امیرآباد یکی از دو بندر شمال کشور است که به شبکه ریلی متصل شده و ضروری است بخشی از جابجایی کالا از مسیر جاده‌ای به مسیر ریلی منتقل شود.

وی ادامه داد: تکمیل اسکله بندر امیرآباد در اولویت برنامه‌های سازمان بنادر قرار دارد. بسته پیشنهادی را به نهادهای مسئول ارائه کرده‌ایم تا بتوانیم از ظرفیت بنادر شمالی برای تأمین بخشی از کالاهای مورد نیاز کشور استفاده کنیم. طی ماه‌های اخیر نیز جلسات مستمری با دستگاه‌های مرتبط برای تکمیل زیرساخت‌ها و بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های موجود برگزار شده است.

فرصت‌های راهبردی کریدور شمال-جنوب و بندر امیرآباد

حجم تجارت عبوری در منطقه اوراسیا به بیش از 1.5 میلیارد تن در سال رسیده و تقاضا برای مسیرهای جایگزین رو به رشد است. بنادر شمالی ایران به‌ویژه امیرآباد، موقعیت ایده‌‌آلی برای ایفای نقش در تأمین کالاهای اساسی، غلات، نهاده‌های کشاورزی و مواد اولیه از روسیه، قزاقستان و سایر کشورهای CIS دارند.

در این راستا توسعه حمل‌ونقل ترکیبی (دریا-ریل-جاده) همراه با تکمیل اسکله‌ رو-رو بندر امیرآباد سرعت عملیات تخلیه و بارگیری را افزایش می‌دهد و بنادر شمالی را به گزینه‌ای جذاب برای ترانزیت کانتینری و فله تبدیل می‌کند.

علاوه بر جنبه اقتصادی، فعال‌سازی این مسیرها وابستگی به تنگه هرمز را کاهش داده، تاب‌آوری زنجیره تأمین کشور را در برابر تنش‌های احتمالی بالا می‌برد و نگاه پدافند غیرعامل را تقویت می‌کند.در سال‌های اخیر، شاهد رشد ترانزیت کشور بوده‌ایم و بنادر شمالی سهم بیشتری در واردات غلات و نهاده‌ها ایفا کرده‌اند. همکاری نزدیک با روسیه و چین نیز این روند را تقویت کرده است.

خط ریلی رشت-آستارا: حلقه مفقوده حیاتی

یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های تکمیلی برای بهره‌برداری کامل از پتانسیل بندر امیرآباد و کریدور شمال-جنوب، خط ریلی رشت-آستارا است. این پروژه حدود 160 کیلومتری، حلقه نهایی اتصال شبکه ریلی ایران به شبکه ریلی آذربایجان و روسیه محسوب می‌شود و بدون آن، حمل بار ریلی از جنوب به شمال و بالعکس با جابجایی جاده‌ای مواجه خواهد بود که هزینه و زمان را افزایش می‌دهد.

پروژه رشت-آستارا سال‌هاست که با تأخیر مواجه بوده، اما در دو سال اخیر پیشرفت‌های قابل توجهی ثبت شده است. توافق ایران و روسیه برای تأمین مالی (وام حدود 1.6 میلیارد دلاری) و ساخت پروژه نهایی و عملیات اجرایی در بخش‌هایی آغاز  شده است.

 طبق گفته مسئولان شرکت ساخت و توسعه تملک اراضی بخش عمده مسیر (بیش از 100 کیلومتر) انجام شده و قرارگاه خاتم‌الانبیا و پیمانکاران روسی در حال تجهیز کارگاه و آغاز عملیات عمرانی هستند. هدفگذاری تکمیل پروژه تا حدود سال 2030 میلادی است، هرچند سرعت اجرا بستگی به تأمین مالی مستمر، حل مسائل اراضی باقی‌مانده و هماهنگی بین‌المللی دارد.

تکمیل این خط ریلی تأثیر چندجانبه اتصال مستقیم بنادر شمالی (از جمله امیرآباد و انزلی) به شبکه ریلی گسترده کشور و سپس به قفقاز و روسیه، افزایش چشمگیر حجم ترانزیت ریلی و کاهش هزینه‌های لجستیکی، تبدیل ایران به مسیر ترانزیتی رقابتی‌تر در مقایسه با کریدور میانی ترکیه-آذربایجان و امکان هدف‌گذاری جابه‌جایی 15 میلیون تن بار سالانه فقط در این مسیر دارد.

اما تا زمانی که این خط ریلی استراتژیک تکمیل نشود، پتانسیل واقعی بنادر شمالی محدود باقی می‌ماند و بخش عمده بار به جاده منتقل می‌شود که از نظر اقتصادی و زیست‌محیطی بهینه نیست.

به گزارش تسنیم با وجود ظرفیت‌های بالا، شکاف معناداری بین ظرفیت اسمی و عملکرد واقعی وجود دارد. بسیاری از بنادر شمالی کمتر از 50-60 درصد ظرفیت خود را بهره‌برداری می‌کنند. مهم‌ترین عوامل بروز این مسئله محدودیت ناوگان دریایی در دریای خزر، مسائل فصلی (نوسانات سطح آب دریا و یخ‌زدگی جزئی در برخی نقاط)، تأخیرهای تاریخی در پروژه‌های زیرساختی مانند رشت-آستارا،  تأثیر تحریم‌های بین‌المللی بر تأمین مالی، بیمه کشتی‌ها، فناوری نوین و جذب سرمایه‌گذاری خارجی مستقیم و بوروکراسی اداری، فرآیندهای گمرکی طولانی و نیاز فوری به خصوصی‌سازی واقعی و افزایش بهره‌وری است.

با این حال کارشناسان معتقدند تکمیل خط ریلی رشت-آستارا می‌تواند ظرفیت عملیاتی کریدور شمال-جنوب را به شکل قابل توجهی افزایش دهد. بر اساس برآوردهای موجود، با بهره‌برداری کامل از این مسیر، امکان رشد حجم ترانزیت و افزایش سهم ایران از تجارت منطقه‌ای فراهم خواهد شد؛ موضوعی که علاوه بر درآمدهای ارزی می‌تواند جایگاه کشور را در زنجیره تأمین اوراسیا تقویت کند.

بنابراین برای تحقق این چشم‌انداز، اولویت‌ تسریع عملیات اجرایی خط ریلی رشت-آستارا با تمرکز بر کیفیت و زمان‌بندی دقیق، توسعه ناوگان دریایی خزر، استانداردسازی فرآیندهای لجستیکی و digitization گمرکی، ایجاد مشوق‌های واقعی مالی و قانونی برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی داخلی و شرکای خارجی (روسیه، چین، هند)، تقویت نگاه پدافند غیرعامل، ارتقای امنیت بنادر و تاب‌آوری زیرساخت‌ها و تمرکز بر ترانزیت کانتینری، ایجاد صنایع تبدیلی و ارزش‌افزوده در مجاورت بنادر به جای تمرکز صرف بر تخلیه فله جزو الزامات است.

بندر امیرآباد همراه با خط ریلی رشت-آستارا، یکی از نقاط قوت راهبردی اقتصاد ایران در دنیای چندقطبی کنونی به شمار می‌رود. این پروژه‌ها نه تنها به دور زدن محدودیت‌های بین‌المللی کمک می‌کنند، بلکه می‌توانند به موتور محرکه رشد اقتصادی، ایجاد اشتغال و تقویت دیپلماسی اقتصادی تبدیل شوند.

در این بین نباید فراموش شود که موفقیت نهایی وابسته به گذار از برنامه‌ریزی و جلسات به اجرای سریع، هماهنگی بین‌دستگاهی و یک اراده بلند مدت است.

اگر این حلقه‌ها به‌موقع تکمیل شوند، جمهوری اسلامی ایران می‌تواند سهم شایسته‌ای از جریان عظیم تجارت اوراسیا کسب کرده و جایگاه خود را به عنوان پل ترانزیتی کلیدی تثبیت کند.

انتهای پیام/