به گزارش خبرگزاری تسنیم از مازندران، در میان باغهای سرسبز مازندران که سالهاست بهعنوان یکی از قطبهای مهم تولید محصولات باغی کشور شناخته میشود، یک تهدید کوچک اما پرقدرت آرامآرام به یکی از دغدغههای بزرگ کشاورزان تبدیل شده است؛ آفتی که اندازه آن شاید به چشم نیاید، اما خسارتهای اقتصادی آن میتواند معیشت هزاران باغدار را تحت تأثیر قرار دهد. «مگس میوه مدیترانهای» حالا دیگر یک مهمان ناخوانده گذرا نیست، بلکه به یکی از چالشهای پایدار بخش باغبانی استان تبدیل شده است.
مازندران با برخورداری از تنوع گسترده محصولات باغی، شرایط اقلیمی ویژه، رطوبت بالا و وجود میزبانهای متعدد، همواره یکی از مناطق مستعد برای فعالیت این آفت بوده است. مگس میوه مدیترانهای با دامنه میزبانی گسترده، قدرت سازگاری بالا و توانایی تکثیر سریع، طی سالهای گذشته جای خود را در زیستبوم استان باز کرده و هر سال با آغاز فصل گرما، نگرانیها درباره افزایش جمعیت و خسارت آن در باغات افزایش مییابد.
این آفت مهاجم که بیش از 300 میزبان گیاهی دارد، برخلاف بسیاری از آفات کشاورزی با یک اقدام مقطعی یا یک مرحله سمپاشی قابل کنترل نیست؛ چراکه چرخه زندگی پیچیده، توانایی سازگاری با شرایط محیطی و امکان انتقال آن میان باغات، مدیریت آن را به فرآیندی مستمر و چندلایه تبدیل کرده است. کارشناسان معتقدند در شرایطی که تغییرات اقلیمی، افزایش دما و زمستانهای گرمتر زمینه بقای بیشتر این آفت را فراهم کرده، ضرورت پایش دقیق و اقدام بهموقع بیش از گذشته احساس میشود.
تجربه سال گذشته نیز برای باغداران مازندران یک هشدار جدی بود؛ زمستان گرم سال 1402 موجب شد بخشی از جمعیت انتقالی آفت در استان باقی بماند و در سال 1403 برخی باغات، بهویژه باغهای محصولات سیاهریشه، خسارت قابل توجهی را تجربه کنند. اگرچه با همکاری دستگاههای اجرایی، کارشناسان و بهرهبرداران، آن شرایط بحرانی مدیریت شد، اما واقعیت این است که مگس میوه مدیترانهای همچنان بهعنوان یک تهدید دائمی در کمین باغات استان قرار دارد.
در هفتههای اخیر نیز پایشهای انجامشده در ایستگاههای مراقبت استان نشاندهنده افزایش محسوس جمعیت این آفت بوده است؛ موضوعی که بار دیگر زنگ خطر را برای باغداران به صدا درآورده و ضرورت اجرای برنامههای کنترلی را یادآور شده است. افزایش 10 تا 12 برابری جمعیت آفت در برخی مناطق، در شرایطی رخ داده که باغداران همزمان با افزایش هزینههای تولید، با دغدغههایی همچون گرانی نهادهها و هزینههای بالای مبارزه نیز مواجه هستند.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که چگونه میتوان میان ضرورت کنترل یک آفت خسارتزا و توان اقتصادی باغداران تعادل ایجاد کرد؟ آیا راهکار، افزایش مصرف سموم است یا باید به سمت روشهای علمیتر و کمهزینهتر حرکت کرد؟ نقش پایشهای میدانی، شکار انبوه، مبارزه منطقهای و مشارکت جمعی باغداران در کاهش خسارتها چیست؟
برای پاسخ به این پرسشها و بررسی آخرین وضعیت مگس میوه مدیترانهای در مازندران، اقدامات انجامشده برای کنترل این آفت، هشدارهای پیشرو و توصیههای فنی به باغداران، با باقری، مسئولان حوزه حفظ نباتات و مدیریت آفات کشاورزی گفتوگو کردهایم. در ادامه، مشروح این گفتگوی اختصاصی را میخوانید.
تسنیم: آقای باقری! طبق اخبار منتشرشده، 28 پایگاه شناسایی مگس میوه در استان راهاندازی شده است. این آمار صحت دارد؟ با توجه به اهمیت کنترل این آفت، آخرین وضعیت شبکه پایش مگس میوه در استان چگونه است؟
باقری: بسمالله الرحمن الرحیم. ابتدا باید تأکید کنم که در بحث مدیریت آفات کشاورزی، بهویژه آفتی مانند مگس میوه که میتواند خسارت قابل توجهی به باغات وارد کند، موضوع پایش و رصد مستمر از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. یکی از اقدامات اساسی ما در سالهای اخیر، توسعه شبکههای مراقبت و پایش در سطح شهرستانها، مناطق روستایی و باغی استان بوده است تا بتوانیم پیش از آنکه جمعیت آفت به مرحله خسارت اقتصادی برسد، نسبت به شناسایی، کنترل و مقابله با آن اقدام کنیم.
در خصوص عدد مطرحشده درباره راهاندازی 28 پایگاه شناسایی مگس میوه، باید توضیح بدهم که این عدد بیانگر کل شبکه پایش استان نیست. ممکن است این آمار مربوط به یک بخش خاص از برنامه، یک منطقه مشخص یا یک طرح نظارتی ویژه باشد، اما شبکه جامع پایش ما بسیار گستردهتر از این تعداد است.
در حال حاضر، 268 ایستگاه پایش و مراقبت در شهرستانهای مختلف استان فعال است که این ایستگاهها در قالب برنامههای نظارتی مدیریت جهاد کشاورزی شهرستانها، مراکز خدمات کشاورزی، دهستانها و مناطق روستایی مستقر شدهاند. در این ایستگاهها از تجهیزات مختلف از جمله تلههای جلبکننده و تلههای شکار انبوه استفاده میشود تا وضعیت جمعیت آفت بهصورت مستمر رصد شود.
هدف از ایجاد این شبکه گسترده، فقط شناسایی حضور آفت نیست؛ بلکه کارشناسان ما به دنبال بررسی روند افزایش یا کاهش جمعیت مگس میوه، تعیین مناطق آلوده، شناسایی کانونهای خطر و ارائه توصیههای فنی به باغداران هستند. این اطلاعات به ما کمک میکند تصمیمات مدیریتی را بر اساس دادههای میدانی اتخاذ کنیم و از اقدامات غیرضروری یا مصرف بیرویه سموم نیز جلوگیری شود.
در واقع، مدیریت مگس میوه یک فرآیند مستمر است و با یک اقدام مقطعی نمیتوان آن را کنترل کرد. نیاز است که پایش از مرحله قبل از طغیان آفت آغاز شود و در طول فصل زراعی و باغی نیز ادامه داشته باشد. به همین دلیل، شبکه 268 ایستگاهی استان بهصورت دورهای مورد بازدید و ارزیابی کارشناسان قرار میگیرد و نتایج پایشها مبنای برنامهریزیهای بعدی قرار میگیرد.
همچنین باید توجه داشت که مشارکت باغداران در این زمینه اهمیت زیادی دارد. حتی گستردهترین شبکههای پایش نیز زمانی موفق خواهند بود که بهرهبرداران توصیههای فنی کارشناسان را جدی بگیرند، بازدیدهای دورهای از باغات خود داشته باشند و در صورت مشاهده علائم یا افزایش جمعیت آفت، موضوع را سریعاً به مراکز جهاد کشاورزی اطلاع دهند.
بنابراین تأکید میکنم عدد صحیح در خصوص شبکه پایش مگس میوه در استان، 268 ایستگاه فعال است و عدد 28 احتمالاً مربوط به یک بخش یا برنامه خاص نظارتی بوده و بیانگر مجموع ظرفیت پایش استان نیست. هدف ما این است که با تقویت این شبکه، از خسارت اقتصادی به باغداران جلوگیری کنیم و تولید محصولات باغی استان با کمترین آسیب ناشی از این آفت ادامه پیدا کند.
تسنیم: آخرین وضعیت مگس میوه مدیترانهای در استان چگونه است؟ آیا روند افزایش جمعیت این آفت نگرانکننده است و باغداران باید چه اقداماتی انجام دهند؟
باقری: در حال حاضر بر اساس آخرین پایشها، شرایط مگس میوه مدیترانهای در استان نیازمند توجه جدی و اقدام سریع باغداران است. تا حدود هفته گذشته، وضعیت جمعیت این آفت در بیشتر مناطق تحت کنترل و در شرایط نسبتاً آرامی قرار داشت؛ بهگونهای که در هر ایستگاه پایش بهطور میانگین حدود چهار تا پنج عدد مگس شکار میشد و تراکم جمعیت آفت در حدی نبود که نگرانی جدی ایجاد کند.
اما با تغییر شرایط آبوهوایی در روزهای اخیر، افزایش دما و بالا رفتن میزان رطوبت، شرایط برای فعالیت و تکثیر این آفت فراهمتر شده است. متأسفانه در آخرین بررسیهای میدانی، شاهد افزایش قابل توجه جمعیت مگس میوه مدیترانهای در سطح استان بودهایم؛ بهطوریکه میزان شکار در برخی ایستگاههای پایش نسبت به هفتههای قبل حدود 10 تا 12 برابر افزایش پیدا کرده است.
این افزایش جمعیت یک هشدار جدی برای باغداران محسوب میشود، زیرا مگس میوه مدیترانهای از جمله آفات بسیار مهم و خسارتزا در بخش باغبانی است و در صورت بیتوجهی، میتواند بخش قابل توجهی از محصول را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل از همه باغداران عزیز درخواست میکنم که این موضوع را جدی بگیرند و اقدامات کنترلی را به روزهای آینده موکول نکنند.
باید توجه داشت که مگس میوه مدیترانهای یک آفت مهاجم، چندخوار یا پولیفاژ است؛ یعنی برخلاف برخی آفات که تنها یک یا چند محصول محدود را مورد حمله قرار میدهند، این آفت دامنه میزبانی بسیار گستردهای دارد و میتواند از محصولات مختلف باغی تغذیه کند. تاکنون حدود 300 گونه گیاهی بهعنوان میزبان این آفت شناسایی شده است که همین ویژگی، کنترل آن را دشوارتر میکند.
متأسفانه این آفت در سالهای اخیر در استان مازندران تثبیت شده و دیگر نمیتوان آن را یک آفت گذرا یا وارداتی دانست؛ بلکه به یک آفت بومیشده در منطقه تبدیل شده است. شرایط اقلیمی مازندران، وجود باغات متنوع، رطوبت بالا و پراکندگی میزبانهای مختلف، محیط مناسبی را برای ادامه چرخه زندگی این آفت فراهم کرده است.
نکته مهم این است که مبارزه با مگس میوه مدیترانهای باید بهصورت همگانی و منطقهای انجام شود. اگر تنها یک باغدار اقدام به کنترل آفت کند اما باغهای اطراف بدون مدیریت باقی بمانند، جمعیت آفت دوباره افزایش پیدا خواهد کرد. بنابراین همکاری و هماهنگی همه بهرهبرداران، نقش تعیینکنندهای در موفقیت برنامه کنترل دارد.
توصیه ما به باغداران این است که ضمن مراجعه به مراکز جهاد کشاورزی و دریافت توصیههای فنی کارشناسان، نسبت به جمعآوری و معدومسازی میوههای آلوده و ریختهشده پای درختان، استفاده صحیح از تلههای مناسب و اجرای روشهای کنترلی توصیهشده اقدام کنند.
تأکید میکنم که فرصت مقابله مؤثر با این آفت محدود است. هرچه اقدامها زودتر انجام شود، هزینه کنترل کاهش پیدا میکند و میزان خسارت به محصول نیز کمتر خواهد بود. انتظار ما این است که باغداران با حساسیت بیشتری شرایط باغهای خود را پایش کنند تا بتوانیم از خسارت گسترده به محصولات باغی استان جلوگیری کنیم.
تسنیم: چرا مگس میوه مدیترانهای قابل ریشهکنی نیست و چرا با وجود اقدامات کنترلی همچنان شاهد حضور این آفت در باغات هستیم؟
باقری: برای پاسخ به این سؤال باید به ماهیت و ویژگیهای زیستی این آفت توجه کنیم. مگس میوه مدیترانهای یک آفت معمولی نیست، بلکه از جمله آفات مهاجم و بسیار سازگار در بخش کشاورزی به شمار میرود که توانایی بالایی در تطبیق با شرایط مختلف محیطی دارد.
این آفت برای نخستین بار در سال 1354 در استان خراسان مشاهده شد و نخستین گزارش حضور آن در استان مازندران نیز به سالهای 1358 تا 1359 بازمیگردد. از آن زمان تاکنون، این آفت به تدریج در مناطق مختلف کشور گسترش پیدا کرده و به دلیل شرایط مناسب اقلیمی، تنوع محصولات باغی و وجود میزبانهای متعدد، در برخی مناطق از جمله مازندران تثبیت شده است.
یکی از مهمترین ویژگیهای مگس میوه مدیترانهای، قدرت سازگاری بسیار بالای آن با محیط و شرایط جدید است. این آفت بهصورت طبیعی در طول زمان خود را با تغییرات دمایی، شرایط اقلیمی، نوع میزبان و حتی روشهای مبارزه شیمیایی تطبیق میدهد. به همین دلیل، نمیتوان انتظار داشت با یک روش یا یک اقدام مقطعی بتوان آن را بهطور کامل حذف کرد.
این آفت به دلیل چرخه زندگی، تعداد نسلهای متعدد در طول سال و دامنه میزبانی بسیار گسترده، قابلیت بقا و بازگشت بالایی دارد. حتی اگر در یک منطقه جمعیت آن کاهش پیدا کند، از طریق جابهجایی میوه آلوده، انتقال طبیعی و وجود میزبانهای مختلف، امکان بازگشت و افزایش دوباره جمعیت آن وجود دارد.
ما در سال 1403 نیز تجربه سختی در این زمینه داشتیم. به دلیل زمستان گرم سال 1402، بخشی از جمعیت آفت توانست شرایط نامساعد فصل سرد را پشت سر بگذارد و به شکل جمعیت انتقالی وارد فصل جدید شود. نتیجه این موضوع، افزایش شدید جمعیت مگس میوه و وارد شدن خسارت قابل توجه به باغات محصولات سیاهریشه استان بود.
در آن مقطع، با همکاری مدیریت جهاد کشاورزی شهرستانها، کارشناسان، باغداران و سایر دستگاههای مرتبط، اقدامات گستردهای برای کنترل و کاهش جمعیت آفت انجام شد و خوشبختانه توانستیم آن شرایط بحرانی را مدیریت کنیم. اما باید واقعبینانه نگاه کنیم؛ هدف ما در مورد این آفت، ریشهکنی نیست، بلکه کنترل، کاهش جمعیت و جلوگیری از رسیدن آن به آستانه خسارت اقتصادی است.
در مدیریت آفات، زمانی که یک آفت مهاجم در یک منطقه مستقر و بومی شود، برنامه علمی بر پایه مدیریت تلفیقی آفات (IPM) تعریف میشود؛ یعنی مجموعهای از اقدامات شامل پایش مستمر، استفاده از روشهای زراعی، بهداشت باغ، کنترل جمعیت، استفاده هدفمند از تجهیزات و در صورت نیاز مصرف اصولی سموم.
بنابراین تأکید میکنم که باغداران نباید منتظر حذف کامل این آفت باشند، بلکه باید با همکاری و اجرای توصیههای کارشناسی، جمعیت آن را در سطحی نگه دارند که خسارت اقتصادی ایجاد نکند. موفقیت در مبارزه با مگس میوه مدیترانهای، نتیجه یک اقدام مشترک و مستمر میان باغداران، کارشناسان و دستگاههای اجرایی است و هرگونه غفلت میتواند زمینه بازگشت و طغیان دوباره این آفت را فراهم کند.
تسنیم: باغداران در شرایط فعلی برای مقابله با افزایش جمعیت مگس میوه مدیترانهای چه اقداماتی باید انجام دهند؟ آیا مبارزه صرفاً با سمپاشی امکانپذیر است؟
باقری: در شرایط فعلی مهمترین موضوع، اقدام سریع، هماهنگ و مبتنی بر توصیههای کارشناسی است. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که تأخیر در آغاز عملیات کنترلی میتواند باعث افزایش سریع جمعیت آفت و وارد شدن خسارت جدی به محصولات باغی شود. بنابراین از باغداران درخواست میکنیم که منتظر مشاهده خسارت گسترده نمانند و اقدامات پیشگیرانه و کنترلی را از همین امروز آغاز کنند.
برای مدیریت مگس میوه مدیترانهای، سه اقدام فوری و اساسی باید در دستور کار باغداران قرار گیرد:
نخست؛ رعایت بهداشت باغ و پابیل کردن اصولی خاک.
یکی از مهمترین مراحل کنترل این آفت، حذف منابع تکثیر آن در باغ است. میوههای آلوده یا ریختهشده پای درختان، محل مناسبی برای ادامه چرخه زندگی مگس میوه هستند؛ بنابراین باغداران باید نسبت به جمعآوری و معدومسازی میوههای آلوده و باقیماندههای گیاهی اقدام کنند. همچنین انجام عملیات پابیل کردن یا خاکدهی اصولی در اطراف درختان اهمیت زیادی دارد، زیرا بخشی از مراحل زندگی این آفت در خاک انجام میشود و مدیریت صحیح بستر باغ میتواند در کاهش جمعیت نسل بعدی مؤثر باشد.
دوم؛ اجرای شکار انبوه در باغات.
یکی از روشهای مؤثر و کمخطر در مدیریت این آفت، استفاده گسترده از تلههای مناسب برای شکار انبوه است. البته باید تأکید کنم که استفاده از تله زمانی بیشترین اثربخشی را دارد که بهصورت وسیع و هماهنگ در سطح یک منطقه انجام شود، زیرا مبارزه انفرادی در یک باغ محدود، نمیتواند جمعیت آفت را به شکل مؤثر کاهش دهد.
در واقع، مگس میوه مرز باغ و زمین کشاورزی را نمیشناسد و اگر در باغهای اطراف کنترل نشود، دوباره امکان ورود و افزایش جمعیت وجود دارد. به همین دلیل توصیه ما این است که باغداران در قالب برنامههای منطقهای و با هماهنگی مراکز جهاد کشاورزی اقدام به تلهگذاری کنند.
سوم؛ استفاده از روشهای تکمیلی مانند طعمهپاشی، کاور اسپری و در صورت نیاز سمپاشی هدفمند.
پس از انجام اقدامات اولیه و بر اساس نتایج پایشهای کارشناسی، در صورت مشاهده جمعیت بالای آفت، میتوان از روشهایی مانند طعمهپاشی یا کاور اسپری استفاده کرد. سمپاشی نیز باید آخرین مرحله و با نظر کارشناسان گیاهپزشکی انجام شود، زیرا مصرف بیرویه و غیرکارشناسی سموم نهتنها هزینه اضافی به باغدار تحمیل میکند، بلکه میتواند مشکلات زیستمحیطی، مقاومت آفت به سموم و کاهش جمعیت حشرات مفید را به دنبال داشته باشد.
یکی دیگر از موضوعات بسیار مهم، تشکیل ستادهای مبارزه روستایی است. تجربه موفق شهرستان نکا در این زمینه نشان داده که وقتی دهیار، شورای اسلامی روستا، باغداران و کارشناسان جهاد کشاورزی در کنار هم قرار میگیرند، مدیریت آفت با سرعت و اثربخشی بیشتری انجام میشود.
در الگوی نکا، همکاری و هماهنگی در سطح روستا باعث شد اقدامات کنترلی به شکل منسجمتر اجرا شود و همه باغداران در یک برنامه مشترک مشارکت داشته باشند. این مدل میتواند در سایر مناطق باغی استان نیز مورد استفاده قرار گیرد، چراکه مبارزه با مگس میوه یک اقدام فردی نیست و نیازمند مشارکت جمعی است.
تأکید ما این است که باغداران حتماً با مراکز جهاد کشاورزی، کارشناسان پهنه و کلینیکهای گیاهپزشکی معتبر در ارتباط باشند و اقدامات کنترلی را بر اساس توصیههای علمی انجام دهند. استفاده از تجربه کارشناسان، پایش مستمر باغ و اقدام بهموقع، سه عامل اصلی برای کاهش خسارت این آفت است.اگر همه بهرهبرداران در کنار هم و بهصورت هماهنگ اقدام کنند، میتوانیم جمعیت این آفت را مدیریت کنیم و اجازه ندهیم مگس میوه مدیترانهای به یک تهدید جدی برای تولیدات باغی استان تبدیل شود.
تسنیم: یکی از باغداران از قائمشهر درباره افزایش قیمت سموم و هزینههای بالای مبارزه با مگس میوه گلایه کرده است. با توجه به شرایط اقتصادی باغداران، راهکار شما برای کاهش هزینههای کنترل این آفت چیست؟
باقری: موضوع افزایش قیمت نهادههای کشاورزی، بهویژه سموم و مواد مورد نیاز برای کنترل آفات، یکی از دغدغههای جدی و قابل درک باغداران است. ما شرایط اقتصادی تولیدکنندگان را درک میکنیم و میدانیم که باغداران در کنار چالشهای تولید، با هزینههای مختلفی از جمله نیروی کار، کود، سم، تجهیزات و سایر نهادهها مواجه هستند.
اما نکته مهم این است که در مدیریت آفتی مانند مگس میوه مدیترانهای، راهکار اصولی و علمی، صرفاً وابسته به مصرف سم نیست. تجربههای سالهای گذشته نشان داده که تکیه صرف بر سمپاشی نهتنها هزینههای باغدار را افزایش میدهد، بلکه در بسیاری از مواقع اثربخشی لازم را نیز ندارد؛ زیرا این آفت به دلیل ویژگیهای زیستی و قدرت سازگاری بالا، نیازمند یک برنامه جامع و تلفیقی است.
بهترین رویکرد، استفاده از مدیریت تلفیقی آفات است؛ یعنی مجموعهای از اقدامات که در کنار هم میتوانند جمعیت آفت را کنترل کنند. رعایت بهداشت باغ، حذف میوههای آلوده، استفاده از تلههای شکار انبوه، پایش مستمر، طعمهپاشی هدفمند و در صورت نیاز استفاده محدود و کارشناسیشده از سموم، مجموعه اقداماتی است که میتواند ضمن کاهش خسارت، هزینههای مبارزه را نیز مدیریت کند.
یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش هزینهها، مبارزه گروهی و منطقهای باغداران است. اگر هر باغدار بهصورت جداگانه اقدام کند، هم هزینه بیشتری متحمل میشود و هم نتیجه مطلوب حاصل نمیشود؛ اما زمانی که باغداران یک روستا یا یک منطقه با هماهنگی یکدیگر وارد عمل شوند، امکان خرید و استفاده مشترک از تجهیزات، اجرای هماهنگ عملیات مبارزه و کاهش هزینهها فراهم میشود.
در همین زمینه، تجربه تشکیل ستادهای مبارزه روستایی در برخی مناطق، از جمله شهرستان نکا، نشان داده که مشارکت دهیاران، شوراهای اسلامی، باغداران و کارشناسان جهاد کشاورزی میتواند نقش بسیار مهمی در کنترل آفت داشته باشد. این مدل علاوه بر افزایش هماهنگی، باعث میشود همه باغات یک منطقه بهصورت همزمان تحت پوشش برنامههای کنترلی قرار گیرند.
نکته دیگر اینکه باغداران نباید بدون دریافت مشاوره تخصصی اقدام به خرید و مصرف سموم مختلف کنند. گاهی مصرف یک سم نامناسب یا استفاده در زمان نامناسب، نهتنها هزینه اضافی ایجاد میکند، بلکه ممکن است باعث کاهش اثرگذاری سموم در آینده و ایجاد مقاومت در جمعیت آفت شود.
ما در مجموعه جهاد کشاورزی آمادگی داریم که مشاورههای فنی لازم را بهصورت رایگان در اختیار باغداران قرار دهیم. کارشناسان ما در مراکز جهاد کشاورزی و کلینیکهای گیاهپزشکی میتوانند بر اساس شرایط هر منطقه و نتایج پایشها، بهترین روش کنترل را به باغداران پیشنهاد دهند.
تأکید ما این است که مقابله با مگس میوه مدیترانهای یک اقدام جمعی است. اگر باغداران در کنار هم و با استفاده از توصیههای کارشناسی اقدام کنند، میتوان ضمن کاهش هزینهها، جمعیت این آفت را در سطح قابل کنترل نگه داشت و از خسارت اقتصادی به باغات جلوگیری کرد.
انتهای پیام/
