این قنات، با عمق خیره کننده مادرچاه آن که به بیش از ۳۰۰ متر میرسد، نه تنها رکورددار عمق در میان تمام قناتهای جهان است، بلکه نمادی ژرف از نبوغ، صبر و آیندهنگری نیاکان ما در دوران هخامنشیان به شمار میرود. قدمت این اثر ارزشمند به بیش از ۲۵۰۰ سال بازمیگردد، دورانی که ایرانیان با درک دقیق از اقلیم خشک و نیمهخشک فلات ایران، راهکاری پایدار و هوشمندانه برای مقابله با کمبود آب ابداع کردند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد و مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه، همزمان با فرارسیدن دهمین سالروز ثبت این شاهکار مهندسی در فهرست میراث جهانی یونسکو، ضمن گرامیداشت این دستاورد ملی، دهه نخست مدیریت این اثر جهانی را دورانی سرشار از چالشهای فنی و مدیریتی و در عین حال، تلاشهای راهبردی برای صیانت از این گنجینه بشری توصیف کرد.
حمیدرضا محمودی قوژدی، در گفت و گو با ایسنا با تأکید بر اینکه این قنات نه تنها یک اثر فنی و مهندسی، بلکه نشان دهنده نبوغ و تابآوری نیاکان ما در مواجهه با چالشهای اقلیمی است، اظهار کرد: رویکرد راهبردی پایگاه در طول ۱۰ سال گذشته، برقراری تعادلی دقیق میان حفاظت حداکثری از کالبد اثر و توسعه هوشمندانه زیرساختهای گردشگری بوده است.
وی با اشاره به دشواریهای پیشرو در این مسیر تصریح کرد: در طول یک دهه اخیر، با مخاطرات متعددی از جمله تهدیدهای ناشی از ساختوسازهای غیرمجاز در حوزه آبریز بالادست، تغییر کاربریهای تهدیدکننده اراضی کشاورزی در پهنه پاییندست و همچنین پیچیدگیهای مدیریتی پیرامون استقرار صنایع آببر و حفر چاه در محدوده شهرک صنعتی کاخک مواجه بودهایم. با این وجود، با تکیهبر توان تخصصی همکاران و علیرغم محدودیتهای منابع، اجرای اقدامات گسترده عمرانی و مطالعاتی در دستور کار قرار گرفت تا ضمن تضمین صیانت پایدار از این اثر جهانی، زیرساختهای لازم برای میزبانی شایسته از گردشگران ارتقا یابد.
محمودی قوژدی در ادامه با بیان اینکه در آستانه ورود به دهه دوم ثبت جهانی، رویکرد مدیریتی این اثر بر اساس استانداردهای نوین میراثبانی بازتعریف شده است، افزود: انتقال به مدلهای بهرهبرداری تخصصی و جلب مشارکت سرمایهگذاران متعهد و مسئولیتپذیر، از اولویتهای فعلی ماست تا با ارتقای کیفیت خدمات گردشگری به تراز جهانی، قنات قصبه علاوه بر جایگاه حفاظتی خود، به عنوان یک قطب اقتصادی و کانون گردشگری بینالمللی بیش از پیش بدرخشد.
وی با تصریح بر اینکه قنات قصبه یکی از ارکان اصلی توسعه گردشگری این شهرستان است، خاطرنشان کرد: بر اساس آمارها، هماکنون سالانه بیش از ۱۰۰ هزار گردشگر از جاذبههای تاریخی و دیدنی گناباد بازدید میکنند که این استقبال، بیانگر اهمیت زیرساختهای موجود است. در حال حاضر ظرفیتهای اقامتی شهرستان شامل ۸۵۰ تخت رسمی، ۲۴ اقامتگاه بومگردی فعال و چهار هتل است که با تکیهبر این ظرفیتها، زیرساختهای لازم برای پذیرایی و میزبانی استاندارد از مسافران و گردشگران فراهم شده است.
قنات جهانی قصبه، یک ابر پروژه چند نسلی
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد و مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه، این اثر را یک ابر پروژه چند نسلی در حوزه پدافند غیرعامل و مدیریت استراتژیک دانست و با اشاره به عظمت این سازه در مقایسه با تاریخ باستان، اظهار کرد: قنات قصبه گناباد با در نظر گرفتن دو رشته اصلی دولابنو و قصبه به همراه رشته متروکه دولابکهنه، مجموعهای به طول ۵۵ کیلومتر را تشکیل میدهد؛ این در حالی است که با احتساب کانال منتهی به حوزه سرخ با طول ۳۵ کیلومتر، ابعاد این شبکه بسیار فراتر از یک سازه آبی معمولی است.
وی افزود: استفاده از مدلسازیهای ریاضی برای بازنگری حجم عملیات خاکی در این شبکه که شامل ۶۵۰ حلقه چاه است، نشان میدهد که مدیریت چنین جرمی در اعماق زمین، مستلزم برخورداری از یک نظام لجستیکی فوق پیشرفته و تابآوری بالا در برابر ریسکهای محیطی بوده است.
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه با تشریح متدولوژی هندسی و برآورد جدید حجم عملیات خاکی، اظهار کرد: در بخش عمودی، با فرض میانگین عمق ۱۶۶ متر برای کل سیستم (با احتساب مادرچاه ۳۳۰ متری و چاههای کمعمقتر رشته دولابکهنه) و برای ۶۵۰ حلقه چاه، حجم عملیات بسیار چشمگیر است. در بخش افقی نیز مجموع ۵۵ هزار متر طول رشتههای فعال و متروکه با مقطع استاندارد ۱.۰۵ مترمربع، محاسبات را به دقت بالایی میرساند.
وی در ادامه به ارائه محاسبات دقیق حجمی پرداخت و گفت: بر اساس دادهها، حجم برجا مجموعاً برابر با ۳۹۶ هزار و ۵۵۶ مترمکعب است. اما با اعمال ضریب تورم خاک ۲۵ درصدی (جهت تبدیل خاک فشرده به خاک نرم)، حجم فیزیکی خاکی که توسط مقنیان به سطح زمین منتقل شده، به حدود ۴۹۵ هزار و ۶۹۵ مترمکعب میرسد. همچنین با احتساب چگالی متوسط ۱.۶ تن بر مترمکعب، این میزان جابهجایی خاک معادل ۶۳۴.۴۸۹ تن وزن تقریبی است.
محمودی قوژدی با تحلیل ابعاد زمانی و نیروی انسانی این پروژه، خاطرنشان کرد: با استقرار ۱۰ تیم و حضور ۱۰۰ نفر نیروی عملیاتی مستقیم، ابعاد زمانی پروژه تحت تأثیر طول ۵۵ کیلومتری و حوادث غیرمترقبه قرار داشته است. عوامل محیطی نظیر بارندگی، سیل و ریزش دیوارهها در طول مسیر ۵۵ کیلومتری، ضریب تأخیر را به شدت افزایش داده است. علاوه بر این، حوادثی مانند گزش جانوران موذی، سقوط ابزار و کمبود اکسیژن در چاههای عمیق از موانع دائمی پیشروی بودهاند. همچنین فرآیند استحکامبندی شامل طوقهچینی و کمربربندی ۶۵۰ حلقه چاه و لایروبی همزمان مسیرهای کنده شده، بخشی از توان ۱۰ تیم کاری را همواره به خود اختصاص داده است.
وی با اعلام اینکه بر اساس برآوردهای علمی، اتمام این ابر پروژه با ۱۰ تیم همزمان، حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ سال زمان برده که معادل ۷ نسل کاری است، اظهار کرد: تأمین بقای ۱۰۰ متخصص در یک بازه ۲۰۰ ساله، نیازمند مدیریت منابع بسیار گستردهای بوده است. در بخش لجستیک غذایی، با در نظر گرفتن حداقل جیره ۲.۵ کیلوگرم (شامل غلات، خرما و حبوبات) برای هر کارگر، مصرف سالانه ۹۱.۲ تن و مجموع مصرف در طول ۲۰۰ سال، برابر با بیش از ۲۵۰ تن مواد غذایی بوده است که نشان از یک سیستم انبارداری و کشاورزی متمرکز و قدرتمند در گناباد باستان است.
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه، افزود: در حوزه تأمین آب و روشنایی نیز، با مصرف روزانه ۵ لیتر آب برای هر نفر، بالغبر ۳۶.۵ میلیون لیتر آب در طول ۲۰۰ سال مصرف شده است. همچنین تأمین روغن برای چراغهای پیهسوز جهت روشنایی در طول ۵۵ کیلومتر حفاری در تاریکی مطلق، زنجیره تأمین روغنهای گیاهی و حیوانی منطقه را به شدت به چالش کشیده است.
محمودی قوژدی تأکید کرد: قنات قصبه با ۵۵ کیلومتر رشته و ۶۵۰ چاه، یک آزمایشگاه مدیریت استراتژیک است و سندی بر توانمندی تمدن ایران در مدیریت لجستیک عظیم و تابآوری در برابر حوادث مرگبار معدنی در طول قرنها محسوب میشود.
قنات قصبه تجلی یک مدیریت استراتژیک پیشدستانه در عصر هخامنشی
وی در ادامه قنات قصبه را فراتر از یک دستاورد فنی، سندی بر آیندهپژوهی شگفتانگیز و نبوغ مدیریت بحران در تمدن ایران باستان دانست و با تأکید بر اینکه این قنات تجلی یک مدیریت استراتژیک پیشدستانه در عصر هخامنشی است، اظهار کرد: بر اساس شواهد تاریخی، در حالی که رودخانه کالشور در دوران هخامنشی منبع اصلی و پرآب منطقه بوده است، معماران و دولتمردان آن عصر با نگاهی ۱۰۰ ساله، پروژهای را برای حفر عمیقترین قنات جهان تعریف کردند.
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه با اشاره به پارادوکس فراوانی و آیندهنگری هخامنشی گفت: معماران آن دوره با درک ناپایداری منابع آب سطحی در اقلیم فلات ایران، اقدام به حفر این قنات کردند؛ در حالی که تمدنهای رودخانهای نظیر تپه حصار هنوز در اوج شکوفایی خود در ادوار اشکانی و ساسانی نبودند.
وی افزود: هخامنشیان زمانی هزینه سنگین حفر مادرچاه ۳۰۰ متری را پذیرفتند که در آن دوران با مشکل کمبود آب مواجه نبودند و این دقیقاً مصداق مدرن مدیریت بحران پیشدستانه است که در آن پیش از وقوع تهدید، زیرساخت جایگزین ایجاد میشود.
وی خاطرنشان کرد: حفر ۵۸ کیلومتر کانال در اعماق زمین (با احتساب رشته متروکه دولابکهنه) و ۳۵ کیلومتر کانال روی زمین تا حوض سرخ، طبق محاسبات مهندسی با ابزارهای دستی، حداقل ۱۰۰ سال زمان برده است که این یعنی تعریف یک پروژه سه نسلی. تداوم حفر قنات از عصر هخامنشی به ادوار بعدی، نشاندهنده وجود یک نهاد مدیریت پروژه پایدار است که با تغییر پادشاهان، هدف راهبردی خود را گم نکرده و امنیت ملی نوادگان را در دورههای بعدی تضمین کرده است.
محمودی قوژدی با اشاره به شواهد باستانشناختی در شمال این شهرستان و شکلگیری محوطههای تمدنی نظیر تپه حصار در حاشیه کالشور طی دوران اشکانی و ساسانی، تصریح کرد: اگرچه رودخانه همچنان منبع مهمی بوده، اما وجود قنات قصبه در همان دوران به مثابه یک پشتیبان استراتژیک عمل کرده است. این همزیستی میان آبهای سطحی و زیرزمینی باعث شد تا گناباد برخلاف بسیاری از تمدنهای رودخانهای جهان که با خشک شدن یا شور شدن رودخانهها نابود شدند، به حیات خود ادامه دهد و پایداری سکونت در این منطقه مدیون این سیستم دوگانه تأمین آب باشد.
بررسی ابعاد اقتصادی و ساختار مالکیت
مدیر پایگاه میراث جهانی قنات قصبه با بررسی ابعاد اقتصادی و ساختار مالکیت، تصریح کرد: بسیاری از پژوهشگران، قنات قصبه را خاستگاه نخستین ساختارهای تعاونی میدانند.
وی با اشاره به مطالعات پیتر بومونت در زمینه سیستمهای آبیاری ایران، گفت: ساختار مالکیتی در قناتهای بزرگی نظیر قصبه به صورت مشاع و سهمی بوده است؛ به این معنا که صدها نفر در مالکیت یک سازه واحد شریک بودهاند. این مدل مشارکت که در آن سود و زیان (شامل آب و هزینههای تعمیرات) به نسبت سهم تقسیم میشد، دقیقاً همان تعریفی است که امروزه برای شرکتهای تعاونی به کار میرود؛ بنابراین میتوان ادعا کرد که نظام مدیریت قنات قصبه، قرنها پیش از تشکیل اولین تعاونیهای مدرن در اروپا، در شرق ایران اجرایی شده بود.
وی در ادامه به تشریح ساختار اجرایی و مهندسی تعاون در حفر این قنات پرداخت و گفت: حفر ۳۳ کیلومتر کانال در اعماق زمین و مدیریت خروج میلیونها تن خاک، مستلزم یک تقسیم کار تخصصی و وجود نوعی همبستگی ارگانیک بوده است.
محمودی قوژدی افزود: در قنات قصبه، همبستگی میان چهار گروه اصلی شامل مقنیان (متخصصان حفر)، نایکشها و چرخکشها (نیروی محرکه عملیاتی)، خیرین و مالکان (تأمینکنندگان سرمایه) و میرابها (مدیران توزیع و تعاون) برقرار بود. با استناد به بررسیهای انگلیس (۱۹۶۸) بدون یک قرارداد اجتماعی محکم که حقوق هر یک از این گروهها را تضمین کند، حفر سازهای با پیچیدگی قصبه غیرممکن بود.
وی با اشاره به عدالت در توزیع آب، اظهار کرد: در نظام قنات قصبه، از زمان به عنوان واحد اندازهگیری سهم (تاق و فنجان) استفاده میشد که این دقت بالا نشان از بلوغ حقوقی در نظام تعاون است. نظام میرابی در گناباد نمونهای پیشرو از نظارت تعاونی بر منابع محدود است و همانگونه که والتر هینتس، ایرانشناس آلمانی (۱۳۷۱) در مطالعات خود پیرامون اوزان و مقیاسها در ایران اشاره کرده، سیستم توزیع آب این قنات یکی از عادلانهترین نظامهای حقوقی باستان بوده که بر پایه اعتماد جمعی و نظارت متقابل بنا شده است.
انتهای پیام
