به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، امروز دهمین سالگرد کودتای نافرجام شاگردان فتح الله گولن در 15 جولای و در ترکیه است. با آن که 10 سال از آن شب عجیب سپری شده، هنوز هم بسیاری از پیامدها به قوت خود باقی است و به عنوان مثال، دیروز باز هم در 81 استان ترکیه عملیات همزمان برای دستگیری 973 نفر از گولنی‌ها اجرا شد و طی این عملیات، 704 تن از شهروندان به اتهام عضویت در شبکه‌های مخفی گولنی‌ها دستگیر شدند و 269 نفر همچنان مخفی یا متواری هستند.

در میان دستگیرشدگانِ دیروز، 97 نفر به عنوان نیروهای رسمی وزارت کشور و تشکیلات پلیس شناخته شده‌اند و 14 نفر نیز از کارمندان عالیرتبه وزارت دادگستری هستند. 

ذکر این نکته ضروری است که فتح الله گولن، در سال 2002 میلادی و در زمانی که حزب عدالت و توسعه قدرت را در دست گرفت، یکی از مهمترین حامیان اردوغان و حزب او بود. او با شبکه قدرتمندی از موسسات آموزشی، رسانه‌ای و اقتصادی در بیش از یکصد کشور جهان و اتکا به یک ثروت مالی عظیم، از حزب اردوغان حمایت کرد و در عوض، شاگردان او در همه وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها، ادارات و نهادها دارای یک شبکه نفوذ عظیم و گسترده شدند و دولت بدون اجازه و هماهنگی آنها، نمی‌توانست آب بخورد.

اما رفته رفته اختلافاتی بین شبکه گولن و اردوغان به وجود آمد. در گام نخست، گولنی‌ها در پاسخ به اقدام اردوغان برای محدودسازی فعالیت صدها موسسه کنکوری گولن، فساد مالی چند عضو کابینه اردوغان را افشا کردند و عملاً برای دولت، یک رسوایی بزرگ به وجود آوردند. در گام‌های بعدی مشخص شد که گولنی‌ها به مدت چند سال، علاوه بر دفتر کار، حتی در اتاق خواب اردوغان، وزرا و مقامات عالیرتبه، تجهیزات شنود کار گذاشته بودند.

شبی که اردوغان موفق به فرار شد

در شب کودتا، رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه همراه با برخی از اعضای خانواده و نزدیکان خود، در یک هتل به سر می‌برد و تنها چند دقیقه قبل از حمله کودتاگران به هتل مزبور، توانست با یک بالگرد از صحنه بگریزد.

در آن ساعات دشوار، کسی نمی‌دانست اردوغان کجاست. تا این که «خنده فرات» روزنامه نگار مشهور ترکیه در یک برنامه زنده تلویزیونی توانست با گوشی موبایل و چت تصویری، اردوغان را روی آنتن بیاورد. او در پیام خود، از شهروندان خواست به خیابان‌ها بروند و اجازه ندهند قدرت به دست کودتاگران بیفتد. 

گولنی‌ها از غروب روز 15 جولای تانک‌ها را به میادین فرستادند، هواپیماها را به پرواز درآوردند و به دنبال آن بودند تا با دستگیر کردن یا کشتن اردوغان و دیگر ارکان دولت و حکومت، تنها ظرف چند ساعت قدرت را در دست بگیرند. اما برای نخستین بار در تاریخ جمهوری ترکیه، کودتا شکست خورد، دولتِ مستقر بر سر جایش ماند و در مدت زمانی کمتر از 10 ساعت، همه فرماندهان و سربازان کودتاگر دستگیر شدند.

درباره دلایل شکست کودتای گولنی‌ها در ترکیه روایت‌های مختلفی وجود دارد. اما دو روایت برتر از این قرار است:
1.هاکان فیدان رئیس وقت سرویس اطلاعاتی میت ترکیه، تنها چند ساعت قبل از اقدام، توسط یک افسر نفوذی میت در حلقه اصلی کودتاگران در ستاد کل نیروهای مسلح ترکیه از این موضوع خبردار شد و توانست تدابیر لازم را اتخاذ کند.

2.حلقه اصلی فرماندهان ستادی و میدانی کودتاگران، به اندازه کافی حرفه‌ای، قاطع و هماهنگ نبودند و به عنوان مثال، بخشی از فرماندهان میدانی، از این موضوع اطلاع نداشتند که قرار است پس از پیروزشدن کودتا، قدرت به دست فتح الله گولن، مُبلغِ دینی ساکن پنسیلوانیای آمریکا بیفتد.

مقصر که بود؟
در دوران کودتای 15 جولای سال 2016 میلادی، دولت اوباما در آمریکا بر سر کار بود و حزب عدالت و توسعه اعلام کرد که هسته اصلی فرماندهی کودتا، با حمایت و همراهی بخشی از کارشناسان سازمان جاسوسی سیای آمریکا صورت گرفته و مقصر اصلی، بخشی از نهاد اطلاعاتی – امنیتی آمریکا و بخشی از شبکه‌های پیچیده ناتو است.

اما ترکیه بعدها این روایت را کنار نهاد و از مخالفین اردوغان گرفته تا خود حزب عدالت و توسعه، همگی به این جمعبندی رسیدند که گولن به مدت طولانی توانسته دولت را فریب دهد. حتی اردوغان نیز در چندین سخنرانی آشکارا به این موضوع اذعان کرد که شبکه گولن، او را فریب داده است.

بزرگترین سوالِ بی‌پاسخ

پس از کودتا، دولت اردوغان بیش از 150 هزار کارمند را اخراج یا تعلیق کرد و ده‌ها هزار نفر از نظامیان، قضات، پلیس، معلمان، دانشگاهیان و فعالان اقتصادی به اتهام ارتباط با شبکه فتح‌الله گولن بازداشت یا محاکمه شدند.

اما هیچکدام از سیاستمداران، وزرا، معاونین وزرا، سران حزب عدالت و توسعه، نمایندگان پارلمان و چهره‌های برجسته دنیای سیاست، دستگیر نشدند. به همین دلیل، مخالفین اردوغان همواره این سوالِ بی‌پاسخ را تکرار می‌کنند: در شرایطی که مهمترین مهره‌های گولن در قوه قضاییه، ارتش، پلیس، وزارت آموزش، بانک‌ها، وزارت بهداشت و نهادهای حساس دستگیر شده‌اند، پس چرا خبری از دستگیری مهره‌های گولن در دولت، حزب حاکم و نهادِ سیاست نیست؟

این موضوع سال‌هاست محل بحث پژوهشگران و تحلیلگران است و با این حال، دولت اردوغان، هیچگاه حاضر نشده پاسخ روشنی به این سوال بدهد.

اما مهمترین فرضیه برای توجیه فرار اردوغانی‌ها از سوالِ مزبور چنین است: اگر حزب عدالت و توسعه و دولت اردوغان، مهره‌های سیاسی گولن را هم افشا و دستگیر می‌کرد، رسوایی بزرگی ایجاد می‌شد که می‌توانست به ورشکستگی کامل دولت و آکپارتی بیانجامد.

یکی از پیچیده‌ترین موضوعات درباره دشوارشدن افشای مهره‌های سیاسی شبکه گولن در دوران پس از کودتا، این است که از عوامل رده پایین دولت و حزب حاکم گرفته تا خود اردوغان، تا قبل از کودتا، با دنیایی از احترام و ارادت، گولن را «خواجه افندی» می‌نامیدند و برای اتخاذ تصمیمات حساس، با او مشورت می‌کردند و بزرگترین ابزار برای رشد یک وزیر، رجل سیاسی یا مقام مسئول، این بود که با شاگردان گولن و شبکه نمایندگان او موسوم به اعضای «جماعت» روابط محترمانه‌ای داشته باشد و به آنها اثبات کند که حاضر است همواره از اوامرشان اطاعت کند.

در نتیجه در دوره پس از کودتا، مرزبندی و تشخیص دقیق این که یک وزیر یا سیاستمدار، با یک نقشه نفوذ به گولنی‌ها پیوسته یا تحت تاثیر فضای رسمی خود حزب به او ارادت پیدا کرده، دشوار بود.

از این گذشته، برخی پژوهشگران احتمال می‌دهند که شماری از افرادی که در گذشته به جنبش گولن نزدیک بودند، پس از شکاف سال‌های 2013 تا 2016 از آن فاصله گرفتند و دیگر در چارچوب متهمینِ پرونده‌های پس از کودتا قرار نگرفتند.

با این حال، منتقدینی مانند احمد اینسل، چنگیز آکتار و شاهین آلپای، بارها به این اشاره کرده‌اند که دولت اردوغان و قوه قضایی، پس از کودتای نافرجام، عامدانه سراغ مهره‌های سیاسی گولن نرفت. چرا که بیم آن را داشتند که جزئیات مالی و سیاسی برخی از تخلفات قبلی برای مردم روشن شود.

احمد اینسل می‌گوید: «کسی که می‌خواهد ماهیت کودتای 2016 را به درستی تحلیل کند، باید اسرار روابط 10 ساله حزب عدالت و توسعه و شبکه گولن را بفهمد. دولت اردوغان، هیچگاه حاضر نشد به شکل علنی اعلام کند که چه کسانی زمینه نفوذ گولن در دولت را فراهم کردند. به عبارتی روشن، دولت حاضر نشد به سمت پاسخگویی سیاسی برود».

چنگیز آکتار نیز می‌گوید: «در شرایطی که گولنی‌ها سال‌ها شریک حکومت بوده‌اند، چگونه می‌توان انتظار داشت که جناح سیاسی کودتاگران گولنی لو برود؟! این یک نفوذ پنهانی نبود بلکه یک ائتلاف سیاسی بود».

حسن جمال روزنامه نگار مشهور ترکیه نیز معتقد است، این فقط دولت و حزب عدالت و توسعه است که می‌داند در آن سال‌ها و در جریان نفوذ عمیق و گسترده گولنی‌ها در ساختار سیاسی و اداری، دقیقاً چه نوع مکانیسمی به وجود آمد و چه کسانی مقصرند. 

حالا و در شرایطی که 10 سال از کودتای نافرجام 15 جولای سپری شده، به وضوح می‌توان دید که آن کودتا، با وجود لطمات سیاسی و اعتباری و ساختاری فراوانی که برای دولت اردوغان و حزب عدالت و توسعه به دنبال آورد، از برخی جهات، به تقویت تمامیت خواهی حزب منجر شد.

به این معنی که حزب حاکم، به بهانه مبارزه با نفوذ در دوران پساکودتا، با اخراج صدها نفر از دادستانها و قضات دادگاه‌ها و سپردن پست‌های آنان به جوانان کم تجربه عضو حزب عدالت و توسعه، قوه قضاییه را به حیاط خلوت دولت و حزب حاکم تبدیل کرد و در عین حال، به بهانه مبارزه با خطرات کودتا، فضای سیاسی را به سمت انسداد برد.
انتهای پیام/