هادی معماریان، در گفت و گو با ایسنا با تأکید بر اینکه آثار مخرب این پدیده به صورت تدریجی اما با پیامدهای پرهزینه بروز میکند، تصریح کرد: مناطق جنوب غربی استان از جمله دشتهای کاشمر، خلیلآباد و بردسکن، بیش از هر زمان دیگری نیازمند مدیریت علمی و تغییر پارادایمهای بهرهبرداری از منابع آب و خاک هستند.
معماریان با استناد به دادههای دقیق علمی و نقشهبرداریهای انجام شده گفت: ۱۵ درصد از سطح کل کانونهای بحرانی فرسایش بادی استان، در جنوب شهرستان بردسکن متمرکز شده است. این آمار نشان از یک بحران محیطزیستی در مقیاس منطقهای است که زیرساختهای اقتصادی ما را هدف قرار داده است.
وی بیان کرد: در حال حاضر ۴۷۰ هزار هکتار از رخسارههای بیابانی خراسان رضوی به طور کامل فاقد پوشش گیاهی هستند. این سطح از عریانی زمین، پتانسیل بالایی برای ایجاد ریزگردها و کانونهای طوفانزا ایجاد کرده که نه تنها خود شهرستان، بلکه کل استان را تحت تأثیر قرار میدهد.
این پژوهشگر حوزه تغییر اقلیم با اشاره به نتایج مطالعات سنجشازدور (Remote Sensing) بیان کرد: بررسیها بر روی تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که در فاصله سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۴، شاخصهای پوشش گیاهی در بخشهای وسیعی از خراسان رضوی کاهش یافته و همزمان دمای سطح زمین و شوری خاک سیر صعودی داشته است. این همافزایی مخرب، آسیبپذیری اکوسیستمهای منطقه را نسبت به بیابانزایی به شکل محسوسی افزایش داده است.
عضو گروه پژوهشی دانشگاه بیرجند با استناد به مطالعات انجام شده در سطح استان اظهار کرد: حدود ۴۳.۵ درصد مساحت خراسان رضوی از نظر فرسایشپذیری خاک، مستعد بیابانزایی است. این موضوع برای دشتهای کشاورزی جنوب غرب استان اهمیت استراتژیک دارد؛ چراکه کاهش پوشش گیاهی و افزایش اراضی بدون پوشش، ضریب زبری زمین را کاهش داده و سرعت جابهجایی ذرات خاک توسط باد را به شدت افزایش میدهد که پیامد مستقیم آن، تهدید جدی برای باغات انگور، انار و پسته منطقه است که قطبهای اقتصادی و کشاورزی محسوب میشوند.
معماریان با تأکید بر نقش سوء مدیریتها در این بحران گفت: اگرچه تغییرات اقلیمی و کاهش بارشها عاملی تعیین کننده است، اما در بسیاری از موارد، مداخلات انسانی نقش پررنگتری دارند. تغییر کاربری اراضی، چرای بیش از ظرفیت مراتع، توسعه کشاورزی بدون توجه به توان اکولوژیک، برداشت بیرویه از آبخوانها و کاهش حقابههای طبیعی، مهمترین محرکهای بیابانزایی در خراسان رضوی شناخته شدهاند.
وی با ارجاع به پژوهش منتشر شده در نشریه معتبر Journal of Environmental Management تأکید کرد: تراکم چرای دام و تغییر غیرعلمی کاربری اراضی، به عنوان عوامل انسانی مؤثر بر بیابانزایی، مستقیماً پایداری سرزمین را خدشهدار کردهاند.
وی تصریح کرد: وقتی اکوسیستم توان بازسازی خود را از دست میدهد، فشار مضاعف انسانی، زمین را به سمت وضعیت غیرقابل برگشت سوق میدهد.
این دانشیار دانشگاه بیرجند هشدار داد: اگر روند کنونی ادامه یابد، پیشبینیها برای دهههای آینده بسیار نگران کننده خواهد بود؛ افزایش وسعت اراضی بحرانی، گسترش کانونهای فرسایش بادی، افزایش روزهای گردوغباری که سلامت عمومی را تهدید میکند، افت شدید کیفیت منابع آب زیرزمینی و در نهایت مهاجرت تدریجی جمعیت روستایی که منجر به خالی شدن سکونتگاهها میشود، زنجیرهای از پیامدهایی است که معیشت پایدار را در مناطق ترشیز هدف قرار میدهد.
وی برای مقابله با این وضعیت، راهکارهای عملیاتی نظیر کاهش برداشت از آبخوانها، اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانههای نوین آبیاری، احیای پوشش گیاهی، مدیریت چرای دام و تثبیت کانونهای فرسایش بادی را ضروری دانست و تأکید کرد: بیابانزایی پدیدهای تدریجی است، اما آثار آن ناگهانی و پرهزینه خواهد بود. کاشمر، خلیلآباد و بردسکن هنوز فرصت دارند با مدیریت علمی از ورود به مرحله غیرقابل بازگشت جلوگیری کنند؛ فرصتی که هر سال کوتاهتر میشود.
معماریان ضمن تقدیر از اقدامات انجام شده در بردسکن به عنوان پیشرو در اجرای طرحهای بیابانزدایی استان، به آمارها اشاره کرد و گفت: اجرای ۲۶ هزار هکتار طرح بیابانزدایی، ۳۵ هزار و ۲۰۰ هکتار نهالکاری مقاوم، ۱۴ طرح مشارکت مردمی با پوشش ۸۱۷۷ هکتار در یک سال اخیر و فعالیت ۶ نهالستان تخصصی که دو مورد آن در بردسکن و کاشمر واقع شده، اقدامات ارزشمندی است. با این حال، باید اذعان کرد که موفقیت طرحهای بیابانزدایی بدون مشارکت فعال مردم، خیرین، سازمانهای مردمنهاد و بخش خصوصی امکانپذیر نیست.
وی با ارجاع به پیشبینی مدل جهانی GloSEM هشدار داد: آینده منطقه با روند فعلی تغییر کاربریها و تغییر اقلیم، نگران کننده است؛ پیشبینی میشود نرخ فرسایش خاک تا پنج برابر میزان موجود افزایش یابد که بسیار بالاتر از آستانه تحمل فرسایش خاک در این منطقه است. این وضعیت نه تنها اکوسیستم را از بین میبرد، بلکه امنیت غذایی و زیربنایی منطقه را با مخاطره جدی روبهرو میکند. ما نیازمند یک عزم جدی برای حفاظت از خاک، به عنوان ارزشمندترین میراث آیندگان هستیم.
انتهای پیام
