به گزارش خبرنگار مهر، در معادلات جدید اقتصاد جهانی، رقابت کشورها دیگر صرفاً بر سر منابع انرژی، تولید کالا یا بازارهای مصرف نیست؛ بلکه کانون رقابت به کریدورهای حملونقل، مسیرهای ترانزیتی و شبکههای ریلی منتقل شده است. امروز هر کشوری که بتواند مسیرهای امن، سریع و کمهزینه برای جابهجایی کالا فراهم کند، سهم بیشتری از تجارت منطقهای و بینالمللی را به خود اختصاص خواهد داد؛ موضوعی که برای ایران، با توجه به موقعیت منحصربهفرد جغرافیایی و ژئوپلیتیکی، اهمیتی دوچندان دارد.
«ترانزیت بار بینالمللی» اکنون یکی از مهمترین شاخصهای توسعه پایدار و قدرت اقتصادی کشورها محسوب میشود. شبکههای حملونقل ریلی، جادهای، دریایی و هوایی، علاوه بر تسهیل تجارت، به ابزاری برای افزایش نفوذ اقتصادی و حتی ارتقای امنیت ملی تبدیل شدهاند. از همین رو بسیاری از کشورها طی سالهای اخیر سرمایهگذاریهای گستردهای برای تبدیل شدن به گرههای اصلی ترانزیت جهانی انجام دادهاند.
ایران نیز به واسطه قرار گرفتن در چهارراه ارتباطی شرق و غرب و شمال و جنوب، برخورداری از ۱۵ همسایه از طریق مرزهای زمینی و دریایی، دسترسی همزمان به دریای خزر، آسیای میانه، قفقاز، خلیج فارس، تنگه هرمز و سواحل مکران، از ظرفیتی برخوردار است که کمتر کشوری در منطقه از آن بهرهمند است.
قرار گرفتن ایران در مسیر اتصال شرق به غرب و شمال به جنوب، این کشور را به کوتاهترین، امنترین و اقتصادیترین مسیر حملونقل کالا میان بخش مهمی از جهان تبدیل کرده است؛ موقعیتی که پیشینه تاریخی آن نیز در جاده ابریشم و نقش ایران به عنوان شاهراه تجارت جهانی ریشه دارد.
جنگ تحمیلی سوم چه درسی برای ترانزیت ایران داشت؟
برخلاف درآمدهای حاصل از خامفروشی نفت و منابع طبیعی که وابسته به نوسانات بازار جهانی است، توسعه کریدورهای ترانزیتی میتواند منبعی پایدار برای درآمدهای ارزی کشور ایجاد کند. از سوی دیگر، کریدورهای حملونقل صرفاً مسیر جابهجایی کالا نیستند، بلکه زیرساختهای راهبردی اقتصاد، امنیت و دیپلماسی محسوب میشوند.
در واقع هرچه وابستگی اقتصادی کشورها از طریق شبکههای حملونقل، زنجیرههای تأمین و تجارت مشترک افزایش یابد، هزینه بروز تنش و درگیری نیز بیشتر خواهد شد. از همین رو، بسیاری از کارشناسان، توسعه کریدورهای بینالمللی را علاوه بر یک پروژه اقتصادی، ابزاری برای تقویت امنیت منطقهای و کاهش احتمال بروز منازعات میدانند.
تحولات ماههای اخیر و وقوع جنگ تحمیلی سوم نیز بیش از هر زمان دیگری اهمیت این موضوع را آشکار کرد. ایجاد اختلال در تردد کشتیهای تجاری از تنگه هرمز و افزایش نگرانی شرکتهای بینالمللی حملونقل، بار دیگر نشان داد اتکای صرف به مسیرهای دریایی، اقتصاد کشور را در شرایط بحرانی آسیبپذیر میکند و توسعه کریدورهای ریلی و زمینی جایگزین، ضرورتی انکارناپذیر است.
بازخوانی تأکیدات رهبر شهید بر توسعه ترانزیت
اهمیت توسعه ترانزیت، سالها پیش مورد تأکید رهبر شهید انقلاب نیز قرار گرفته بود. ایشان بارها در دیدارهای مختلف، موقعیت ممتاز جغرافیایی ایران را یکی از ظرفیتهای مغفول کشور دانسته و بر توسعه زیرساختهای حملونقل، بهویژه خطوط ریلی، تأکید کرده بودند.
حضرت آیتالله خامنهای در سخنرانی ۱۱ آبان ۱۴۰۱ با انتقاد از کمکاری دولتهای مختلف در توسعه خطوط ریلی فرمودند: «از لحاظ موقعیّت جغرافیایی؛ ما چهارراه ارتباطات شرق و غرب و شمال و جنوبیم... ما یک معبر ترانزیت بسیار پیشرفته و خوبی میتوانیم در دنیا باشیم... احتیاج دارد به خطوط راهآهن... مکرّر در دولتهای مختلف راجع به خطوط ریلی تأکید کردهام، متأسفانه کوتاهی شده... ما بایستی در زمینه رفتوآمدها و حملونقل بتوانیم جایگاه خودمان را پیدا کنیم.»
این بیانات نشان میدهد نگاه رهبر شهید به توسعه ترانزیت، صرفاً یک رویکرد اقتصادی نبود، بلکه آن را بخشی از راهبرد کلان کشور برای ارتقای جایگاه ایران در مناسبات منطقهای و بینالمللی میدانستند.
چابهار - زاهدان؛ حلقه طلایی کریدور شرق با حمایت رهبر شهید
تأکید رهبر شهید تنها در سطح توصیه باقی نماند. یکی از مهمترین نمونههای این حمایت، پروژه راهآهن چابهار - زاهدان بود؛ پروژهای که به عنوان حلقه نخست اتصال بندر اقیانوسی چابهار به شبکه ریلی کشور، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری کریدور شرق ایران دارد.
در سال ۱۳۹۸، رهبر شهید با اختصاص ۳۰۰ میلیون دلار از منابع صندوق توسعه ملی برای تکمیل این پروژه موافقت کردند؛ اقدامی که نقطه عطفی در تأمین مالی این طرح راهبردی به شمار میرفت.
این حمایت در سال ۱۴۰۱ نیز ادامه یافت و با صدور مجوز استفاده از منابع حاصل از تهاتر نفت برای اجرای پروژههای مهم حملونقل، راهآهن چابهار - زاهدان نیز در فهرست طرحهای مشمول این منابع قرار گرفت. در نتیجه، بخش مهمی از دغدغه تأمین مالی پروژه برطرف شد و زمینه برای تسریع عملیات اجرایی آن فراهم آمد.
در کنار تحولات امنیتی منطقه، تشدید تحریمهای نفتی، محدودیتهای ارزی و نوسانات بازارهای جهانی نیز اهمیت درآمدهای ترانزیتی را بیش از گذشته نمایان کرده است. امروز درآمد حاصل از ترانزیت، تنها یک منبع اقتصادی نیست، بلکه ابزاری برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و افزایش تابآوری اقتصاد کشور در برابر تحریمها محسوب میشود.
از سوی دیگر، توسعه شبکههای حملونقل داخلی نیز نقشی فراتر از اقتصاد دارد. اتصال مؤثر استانهای مختلف به شبکههای ریلی و جادهای، ضمن افزایش تعاملات اقتصادی و اجتماعی، موجب تقویت انسجام ملی، تحقق اهداف آمایش سرزمین و کاهش آسیبپذیری مناطق مرزی خواهد شد.
رقابت آینده جهان بر سر کریدورهاست؛ سهم ایران کجاست؟
واقعیت آن است که آینده تجارت جهانی بیش از هر زمان دیگری بر محور کریدورهای حملونقل شکل خواهد گرفت. از کریدور میانی گرفته تا پروژههای ریلی جنوب آسیا و سرمایهگذاریهای کلان کشورهای حوزه خلیج فارس در توسعه بنادر، خطوط ریلی و مسیرهای ترانزیتی، همگی بیانگر آن است که رقابت آینده، رقابت بر سر تصاحب مسیرهای حملونقل خواهد بود.
در چنین شرایطی، هرگونه تأخیر در تکمیل پروژههای راهبردی ایران، بهویژه کریدورهای ریلی شرق و شمال - جنوب، میتواند فرصتهای ارزشمند اقتصادی را در اختیار مسیرهای رقیب قرار دهد؛ مسیرهایی که در صورت تثبیت، بازگرداندن سهم ایران از بازار ترانزیت منطقه، بسیار دشوار و پرهزینه خواهد بود.
از همین رو، تحقق تأکیدات رهبر شهید درباره توسعه زیرساختهای ترانزیتی، امروز بیش از هر زمان دیگری به یک ضرورت راهبردی برای اقتصاد، امنیت و جایگاه ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است؛ ضرورتی که میتواند ایران را از یک مسیر عبوری، به یکی از بازیگران اصلی زنجیره تجارت جهانی بدل کند.
کریدورها چگونه معادلات جنگ و صلح را تغییر میدهند؟
هرچند کارشناسان معتقدند نمیتوان ادعا کرد که کریدورهای ترانزیتی بهتنهایی مانع بروز جنگ میشوند، اما بدون تردید یکی از مؤثرترین عوامل در کاهش احتمال درگیریها به شمار میروند. هرچه سطح تعاملات اقتصادی، تجاری و اجتماعی میان کشورها افزایش یابد، هزینههای سیاسی و اقتصادی جنگ برای طرفین سنگینتر خواهد شد و در نتیجه، انگیزه حفظ ثبات و تداوم همکاریهای منطقهای تقویت میشود.
مروری بر تاریخ نیز نشان میدهد بسیاری از قدرتهای بزرگ جهان، توسعه و انسجام خود را بر پایه شبکههای گسترده حملونقل بنا کردهاند. امپراتوریهای هخامنشی، ساسانی و روم با اتکا به مسیرهای پیشرفته ترابری توانستند ارتباط میان مناطق مختلف قلمرو خود را حفظ کرده، تجارت را گسترش دهند و انسجام سرزمینی را تقویت کنند.
این روند در دو قرن گذشته نیز با توسعه حملونقل مکانیزه، بهویژه شبکههای ریلی و دریایی، شتاب بیشتری گرفت و زمینهساز جهش اقتصادی کشورهای اروپایی، آمریکا، روسیه و بریتانیا شد. در مقابل، ایران به دلیل ضعف حکمرانی در دورههای قاجار و پهلوی و سپس تحولات ژئوپلیتیکی ناشی از جنگ سرد، نتوانست جایگاه تاریخی خود را در شبکه حملونقل بینالمللی حفظ کند؛ جایگاهی که امروز اهمیت آن در قالب رقابت بر سر کریدورهای مدرن بیش از هر زمان دیگری نمایان شده است.
بر این اساس، توسعه کریدورهای ترانزیتی صرفاً به معنای احداث یک مسیر حملونقل نیست، بلکه زمینهساز شکلگیری زنجیرههای اقتصادی، صنعتی و تجاری در امتداد این مسیرهاست. کشورهایی که در کریدورهای بینالمللی قرار میگیرند، میتوانند با بهرهگیری از مزیتهای ترانزیتی، صنایع، مراکز لجستیکی، بنادر خشک و شهرکهای صنعتی خود را توسعه دهند و دسترسی گستردهتری به بازارهای جهانی پیدا کنند.
به همین دلیل، در ادبیات توسعه، مفهوم «کریدور اقتصادی» جایگاهی فراتر از یک مسیر ترابری دارد؛ مفهومی که حملونقل را به موتور محرک سرمایهگذاری، تولید، اشتغال، صادرات و رشد پایدار اقتصادی تبدیل میکند و میتواند مزیتهای ژئوپلیتیکی کشورها را به فرصتهای ماندگار اقتصادی تبدیل سازد.
