الهه جعفرزاده: تصور کنید نیمه‌شب، در حالی که همه‌چیز آرام به نظر می‌رسد، ناگهان تلفن همراهتان با صدایی متفاوت به صدا درمی‌آید و روی صفحه آن نوشته می‌شود: «زلزله در راه است؛ فوراً پناه بگیرید.» چند ثانیه بعد، زمین شروع به لرزیدن می‌کند.

این دقیقاً اتفاقی است که هم‌زمان با وقوع دو زمین‌لرزه قدرتمند اخیر در ونزوئلا برای میلیون‌ها کاربر گوشی‌های اندرویدی رخ داد. به گفته گوگل، سامانه هشدار زودهنگام این شرکت برای حدود ۱۱.۴ میلیون نفر پیام هشدار ارسال کرد و نزدیک به ۱.۴ میلیون نفر نیز هشدار «اقدام فوری» دریافت کردند؛ پیامی که برای مناطقی با احتمال لرزش شدید صادر می‌شود.

اما آیا واقعاً تلفن همراه می‌تواند وقوع زلزله را پیش‌بینی کند؟ پاسخ کوتاه این است: خیر. اما می‌تواند در بسیاری از موارد، چند ثانیه پیش از آنکه لرزش را احساس کنید، شما را از نزدیک شدن امواج مخرب زلزله باخبر کند؛ تفاوتی مهم که گاهی می‌تواند جان انسان‌ها را نجات دهد.

موبایل زلزله را پیش‌بینی نمی‌کند؛ زودتر از شما آن را «حس» می‌کند

یکی از رایج‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره این فناوری، یکی دانستن «پیش‌بینی زلزله» با «هشدار زودهنگام» است. پیش‌بینی یعنی بتوان با اطمینان گفت که مثلاً فردا ساعت مشخصی در نقطه‌ای خاص، زلزله‌ای با بزرگی معین رخ خواهد داد؛ کاری که با وجود دهه‌ها پژوهش، هنوز از توان دانشمندان خارج است و هیچ سامانه‌ای در دنیا، از جمله سامانه گوگل، چنین قابلیتی ندارد.

اما هشدار زودهنگام داستان دیگری دارد. این سامانه زمانی وارد عمل می‌شود که زلزله از قبل آغاز شده است، اما امواج مخرب آن هنوز به همه مناطق نرسیده‌اند.

چند ثانیه‌ای که می‌تواند سرنوشت‌ساز باشد

وقتی گسل زمین می‌شکند، همه امواج لرزه‌ای با یک سرعت حرکت نمی‌کنند. نخست، امواجی موسوم به P یا امواج اولیه منتشر می‌شوند؛ امواجی سریع که معمولاً خسارت زیادی ایجاد نمی‌کنند. چند لحظه بعد، امواج S و امواج سطحی از راه می‌رسند؛ همان امواجی که بیشترین لرزش و تخریب را به همراه دارند.

تمام ایده سامانه‌های هشدار زودهنگام بر همین اختلاف سرعت استوار است. اگر امواج اولیه خیلی زود شناسایی شوند، پیش از رسیدن امواج مخرب می‌توان برای افرادی که دورتر از کانون زلزله هستند هشدار ارسال کرد.

این فاصله زمانی ممکن است تنها پنج یا ۱۰ ثانیه باشد، اما در برخی زمین‌لرزه‌ها حتی به چند ده ثانیه یا بیش از یک دقیقه هم می‌رسد؛ زمانی که برای پناه گرفتن، دور شدن از پنجره‌ها، توقف قطارها، باز شدن درهای آسانسور یا قطع خودکار برخی تجهیزات صنعتی اهمیت حیاتی دارد.

میلیون‌ها گوشی؛ یک شبکه بزرگ لرزه‌نگاری

شاید عجیب به نظر برسد، اما هر گوشی اندرویدی می‌تواند بخشی از یک شبکه جهانی تشخیص زلزله باشد. درون بیشتر تلفن‌های هوشمند، حسگری به نام «شتاب‌سنج» وجود دارد؛ همان قطعه‌ای که هنگام چرخاندن صفحه نمایش یا شمارش قدم‌ها نیز به کار می‌رود. گوگل از همین حسگرها کمک می‌گیرد.

اگر تعداد زیادی از گوشی‌ها در یک منطقه، تقریباً هم‌زمان لرزشی با الگوی مشابه ثبت کنند، داده‌ها به سرورهای گوگل ارسال و توسط الگوریتم‌های ویژه تحلیل می‌شود. اگر مشخص شود این لرزش با ویژگی‌های یک زمین‌لرزه مطابقت دارد، سامانه برای کاربران مناطق در معرض خطر هشدار ارسال می‌کند.

در برخی کشورها نیز این سامانه از اطلاعات شبکه‌های رسمی لرزه‌نگاری استفاده می‌کند که دقت و سرعت هشدارها را افزایش می‌دهد.

چرا همه هشدار دریافت نمی‌کنند؟

گاهی پس از وقوع یک زمین‌لرزه، برخی کاربران از دریافت هشدار خبر می‌دهند و برخی دیگر نه. این موضوع الزاماً به معنای نقص سامانه نیست.

اگر فرد بسیار نزدیک به کانون زلزله باشد، ممکن است امواج مخرب تقریباً هم‌زمان با امواج اولیه به او برسند و فرصت کافی برای ارسال هشدار وجود نداشته باشد. کیفیت اینترنت، روشن بودن خدمات مکان‌یابی، نسخه سیستم‌عامل و تنظیمات گوشی نیز می‌توانند بر عملکرد سامانه اثر بگذارند.

به همین دلیل، این فناوری قرار نیست همیشه و برای همه کاربران هشدار ارسال کند، بلکه هدف آن ایجاد بیشترین فرصت ممکن برای کسانی است که هنوز امواج مخرب به محل حضورشان نرسیده است.

این قابلیت در ایران هم فعال است؟

گوگل سامانه Android Earthquake Alerts را برای بسیاری از گوشی‌های اندرویدی ارائه کرده است. فعال بودن آن به مدل دستگاه، نسخه سیستم‌عامل، تنظیمات گوشی و همچنین پشتیبانی این سرویس در منطقه جغرافیایی کاربر بستگی دارد. در مقابل، کاربران آیفون نیز در برخی کشورها هشدارهای زلزله را از طریق سامانه‌های رسمی مدیریت بحران یا اپلیکیشن‌های محلی دریافت می‌کنند و این قابلیت به‌صورت جهانی و یکپارچه مانند سامانه اندروید ارائه نشده است.

بسیاری از کاربران اندروید در ایران نیز می‌توانند از سامانه Android Earthquake Alerts گوگل استفاده کنند. این سامانه بخشی از خدمات خود سیستم‌عامل اندروید است و در صورت فعال بودن، هنگام تشخیص یک زمین‌لرزه می‌تواند هشدارهایی را روی صفحه گوشی نمایش دهد. با این حال، عملکرد آن به عواملی مانند مدل گوشی، نسخه اندروید، تنظیمات مکان‌یابی و فاصله کاربر از کانون زلزله بستگی دارد و دریافت هشدار در همه زمین‌لرزه‌ها یا برای همه کاربران تضمین‌شده نیست.

برخلاف کشورهایی مانند ژاپن که از شبکه‌های گسترده و رسمی هشدار زودهنگام بهره می‌برند، کاربران ایرانی عمدتاً از نسخه جهانی سامانه گوگل استفاده می‌کنند؛ سامانه‌ای که با تکیه بر حسگرهای میلیون‌ها گوشی اندرویدی و داده‌های لرزه‌ای، تلاش می‌کند چند ثانیه ارزشمند برای واکنش در اختیار کاربران قرار دهد. در واقع، اگرچه ایران هنوز سامانه ملی فراگیر هشدار زودهنگام زلزله برای عموم شهروندان ندارد، اما بخشی از کاربران اندرویدی می‌توانند از این فناوری جهانی بهره‌مند شوند.

منابع:

bgs ، crisisresilience ، nytimes.

۴۷۲۳۲