به گزارش خبرنگار ایرنا، در حالی که ساکنان مناطق گرمسیری با افزایش دمای هوا خود را آماده تابستان میکنند، نوع دیگری از خطر نیز در کمین آنها نشسته است؛ موجوداتی کوچک اما مرگبار که با شروع گرما، فعالیت خود را به اوج میرسانند.
آمارها از هرمزگان حکایت از واقعیتی تلخ دارد: سالانه صدها نفر در پی برخورد با این موجودات، جان خود را از دست میدهند، از گونههای بیخطر تا “آدمکشهای” کوچک که در شکاف دیوارها و انباشت نخالهها پناه گرفتهاند، میان هشدارهای مکرر مسئولان و واقعیتهای محیطی، شکاف بزرگی وجود دارد که باید با آگاهیبخشی و اصلاح ساختارهای زیستمحیطی پر شود.
با افزایش دمای هوا در جنوب کشور، فعالیت عقربها نیز وارد دوره اوج خود میشود؛ شرایطی که هر ساله هزاران نفر را در استانهای گرمسیری در معرض خطر قرار میدهد، هرمزگان به دلیل شرایط اقلیمی خاص، پراکندگی زیستگاههای مناسب و حضور برخی گونههای خطرناک عقرب، از جمله استانهایی است که عقربگزیدگی در آن همچنان به عنوان یک مسئله مهم بهداشت عمومی مطرح است.
هشدارهای مسئولان حوزه سلامت در روزهای آغازین فصل گرما
مدیر گروه بیماریهای واگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، با اشاره به افزایش فعالیت عقربها در فصل تابستان، بر ضرورت رعایت اصول ایمنی و انجام اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خطر عقربگزیدگی تأکید کرد.
روزبه شاهیزاده افزود: این هشدار در حالی مطرح میشود که یک سال پیش نیز دکتر یحیی میرزاده، معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، نسبت به افزایش فعالیت عقربها همزمان با گرم شدن هوا هشدار داده و از شهروندان خواسته بود با رعایت نکات ایمنی و بهسازی محیط زندگی از بروز حوادث ناگوار جلوگیری کنند.
ثیت سالانه بیش از پنج هزار مورد عقربگزیدگی در استان
مرور این هشدارهای مشابه در دو سال متوالی نشان میدهد عقربگزیدگی در هرمزگان صرفاً یک مخاطره فصلی نیست، بلکه به یکی از چالشهای مستمر حوزه سلامت در استان تبدیل شده است؛ چالشی که ریشههای آن را باید در شرایط اقلیمی، ویژگیهای زیستمحیطی، ساختار سکونتگاهها و حتی سطح آگاهی عمومی جستوجو کرد.
آمارهای اعلامشده از سوی مسئولان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان نیز ابعاد این مسئله را آشکار میکند، براساس این آمارها، سالانه بیش از پنج هزار مورد عقربگزیدگی در استان ثبت میشود؛ رقمی که نشان میدهد این پدیده همچنان یکی از مهمترین تهدیدهای بهداشتی در مناطق مختلف هرمزگان به شمار میرود.
بهسازی محیط نخستین گام در پیشگیری از عقربگزیدگی
بخش قابل توجهی از موارد عقربگزیدگی در محیطهای مسکونی، روستاها، مزارع و باغها رخ میدهد، انباشت نخالههای ساختمانی، وجود سنگ و آجر در اطراف منازل، شکاف دیوارها و فضاهای متروکه از مهمترین عواملی است که شرایط مناسبی برای پناه گرفتن و تکثیر عقربها فراهم میکند.
به همین دلیل مسئولان حوزه بهداشت، بهسازی محیط را نخستین گام در پیشگیری از عقربگزیدگی میدانند، جمعآوری نخالههای ساختمانی، پاکسازی اطراف منازل، مسدود کردن درزها و شکافهای ساختمانها و جلوگیری از انباشت زباله و ضایعات از جمله اقداماتی است که میتواند احتمال حضور عقربها در محیطهای انسانی را کاهش دهد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم ایران یکی از کشورهای دارای تنوع بالای عقرب در منطقه محسوب میشود. پژوهشگران تاکنون بیش از ۶۰ گونه عقرب را در کشور شناسایی کردهاند که برخی از آنها از نظر پزشکی دارای اهمیت ویژه هستند.
گونههای متعلق به جنسهای «مزوبوتوس» و «آندرکتونوس» از شناختهشدهترین عقربهای ایران به شمار میروند. در این میان، عقربهای جنس آندرکتونوس به دلیل برخورداری از سمی قوی در زمره خطرناکترین گونهها قرار دارند. نام علمی این جنس نیز به دلیل کشندگی بالای آن در زبان لاتین مفهومی نزدیک به «آدمکش» دارد.
«گادیم»؛ مهمان ناخوانده جنوب کشور
در کنار این گونهها، برخی از خطرناکترین عقربهای ایران در مناطق جنوبی کشور و دامنههای جنوبی رشتهکوه زاگرس زندگی میکنند، این عقربها که به جنس «همیسکورپیوس» تعلق دارند و در برخی مناطق با نام محلی «گادیم» شناخته میشوند، دارای سمی بسیار خطرناک هستند و در مواردی گزارش فوت ناشی از گزش آنها نیز ثبت شده است.
هرمزگان به دلیل شرایط آبوهوایی گرم و در برخی مناطق مرطوب، از زیستگاههای مناسب این گونهها به شمار میرود، همین مسئله اهمیت آگاهی عمومی و رعایت توصیههای ایمنی را دوچندان میکند.
عقربها معمولاً در زیر سنگها، کلوخهها، شکاف دیوارها، چوبهای انباشته، برگهای خشک، نخالههای ساختمانی و محیطهای کمرفتوآمد پنهان میشوند، آنها بیشتر شبفعال هستند و هنگام تاریکی برای شکار حشرات و سایر جانوران کوچک از مخفیگاه خود خارج میشوند.
بسیاری از موارد عقربگزیدگی در نتیجه مواجهه ناخواسته انسان با این جانور رخ میدهد، پوشیدن لباس یا کفش بدون بررسی قبلی، جابهجایی سنگ و چوب، راه رفتن بدون کفش مناسب در محیطهای باز و بازی کودکان در اطراف محلهای تجمع نخاله از جمله عوامل بروز این حوادث است.
کودکان، نوجوانان، کشاورزان و کارگران بیشتر در معرض خطر عقربگزیدگی
بررسیهای انجامشده نشان میدهد کودکان، نوجوانان، کشاورزان و کارگران بیش از سایر گروهها در معرض خطر عقربگزیدگی قرار دارند. کودکان به دلیل کنجکاوی بیشتر و سالمندان به دلیل شرایط جسمانی خاص، در صورت عقربگزیدگی با خطرات بیشتری روبهرو هستند.
مدیر گروه بیماریهای واگیر معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان نیز با تأکید بر همین موضوع، کودکان و سالمندان را از گروههای پرخطر دانسته و بر ضرورت مراجعه سریع این افراد به مراکز درمانی تأکید کرده است.
بخشی از عوارض ناشی از عقربگزیدگی به تأخیر در مراجعه به مراکز درمانی بازمیگردد. در برخی مناطق هنوز باورهای نادرست درباره درمانهای خانگی یا سنتی وجود دارد که میتواند روند درمان را با اختلال مواجه کند.
مهمترین اقدام پس از عقربگزیدگی حفظ آرامش، ثابت نگه داشتن عضو آسیبدیده و مراجعه فوری به نزدیکترین مرکز درمانی است، استفاده از کمپرس سرد نیز میتواند به کاهش سرعت جذب سم کمک کند، اما جایگزین درمان پزشکی نیست.
شدت علائم عقربگزیدگی به عوامل مختلفی از جمله نوع عقرب، میزان سم تزریقشده، محل گزش، سن و وضعیت جسمانی فرد بستگی دارد، افراد مبتلا به بیماریهای قلبی، تنفسی، عصبی و همچنین کسانی که سابقه حساسیت شدید دارند، در برابر سم عقرب آسیبپذیرتر هستند.
در برخی موارد نیز واکنشهای آلرژیک شدید میتواند به شوک آنافیلاکسی منجر شود؛ وضعیتی که نیازمند مداخله فوری پزشکی است و در صورت تأخیر در درمان ممکن است جان بیمار را تهدید کند.
پیشگیری؛ مؤثرترین سلاح در برابر عقربگزیدگی
با وجود این تهدیدها، کارشناسان تأکید دارند که بخش عمدهای از موارد عقربگزیدگی قابل پیشگیری است، رعایت نکات ایمنی هنگام پوشیدن لباس و کفش، استفاده از دستکش هنگام جابهجایی سنگ و مصالح، پاکسازی محیط زندگی، کنترل حشرات و ایمنسازی ساختمانها از مهمترین راهکارهای پیشگیری محسوب میشود.
تجربه سالهای اخیر نشان داده است که مقابله با عقربگزیدگی تنها با درمان امکانپذیر نیست و نیازمند مشارکت مردم در اجرای توصیههای پیشگیرانه است، در واقع، هر اندازه محیطهای زندگی ایمنتر شوند و آگاهی عمومی افزایش یابد، احتمال بروز این حوادث نیز کاهش خواهد یافت.
همزمان با آغاز فصل گرما، هشدارهای مسئولان حوزه سلامت هرمزگان یادآور این واقعیت است که عقربگزیدگی همچنان یکی از چالشهای جدی بهداشت عمومی در استان به شمار میرود، چالشی که مهار آن بیش از هر چیز به فرهنگ پیشگیری، ایمنسازی محیط زندگی و توجه جدی به توصیههای بهداشتی وابسته است؛ موضوعی که میتواند از بروز هزاران حادثه و مراجعه درمانی در طول سال جلوگیری کند.
