یادداشت مهمان، حاتم ابتسام: سه بازی، سه تساوی؛ برابر نیوزیلند، بلژیک و مصر. با فرمت جدید چهلوهشت تیمی جام جهانی، این امید وجود داشت که همین سه امتیاز برای صعود به مرحله حذفی کافی باشد. برای ساعاتی، همه چشمها به نتایج دیگر مسابقات دوخته شد. دیگر چیزی در اختیار ما نبود؛ باید منتظر میماندیم ببینیم دیگران چه میکنند و آیا شانس به ایران رو میکند یا نه.
شاید این انتظار، بیش از آنکه یک وضعیت فوتبالی باشد، تصویری از یکی از عادتهای فرهنگی ما بود؛ عادتی که گاهی بیش از اندازه، امید خود را به «اتفاق»، «شانس» و «گشایش از بیرون» میبندد.
واقعیت این است که ما از نظر روانی و اجتماعی به این صعود نیاز داشتیم. صعود از مرحله گروهی جام جهانی، رؤیایی است که سالها در انتظارش بودهایم و طبیعی بود که همه آرزو کنند این بار، حتی با سه تساوی، این اتفاق رقم بخورد.
اما شاید همین ناکامی، یادآور یکی از مهمترین سنتهای الهی باشد؛ سنتی که اتفاقاً در قرآن بارها بر آن تأکید شده است و کمتر از آن سخن میگوییم.
ما معمولاً از لطف خدا، عنایت الهی، شفاعت و امدادهای غیبی زیاد حرف میزنیم؛ و البته همه اینها حقیقت دارد. اما گاهی فراموش میکنیم که خداوند، جهان را بر پایه سنتهایی اداره میکند که تخلفناپذیرند. یکی از مهمترین این سنتها، سنت کوشش، سبب و نتیجه است.
قرآن میگوید: «وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَی»؛ برای انسان جز حاصل تلاش او نیست. و در جای دیگر میفرماید: «کُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّکَ»؛ خداوند امکانات دنیا را در اختیار همه قرار میدهد. یعنی سنتهای تکوینی خدا میان مؤمن و کافر تبعیض قائل نمیشود. هر کس بیشتر بیاموزد، منظمتر برنامهریزی کند، سختتر تمرین کند و اسباب را بهتر به کار گیرد، بهره بیشتری از نتیجه خواهد برد.
این از مهمترین سنن الهی است؛ اینکه حتی اگر کسی ایمان هم نداشته باشد، آثار دنیایی آن را خواهد دید.
فوتبال نیز از همین قاعده پیروی میکند. هیچ تیمی فقط به خاطر محبوببودن یا مظلومبودن صعود نمیکند. فوتبال بیش از هر چیز، محصول کیفیت، آمادگی، برنامهریزی و تلاش است. اگر تیمی به مرحله بعد میرود، پیش از هر چیز نان بازی خودش را خورده است، نه نان نتایج دیگران را.
شاید ما هم باید بیش از گذشته، نان بازی خودمان را بخوریم؛ نه فقط در فوتبال، بلکه در اداره کشور، اقتصاد، علم، فرهنگ و همه عرصههای زندگی. وضعیت ما در نظم جهانی هم بهگونهای نیست که بتوانیم امیدوار باشیم دیگران برای ما حساب ویژهای باز کنند یا قواعد بازی را به نفع ما تغییر دهند. نه در سیاست، نه در اقتصاد و نه حتی در ورزش، کسی منتظر موفقیت ما نیست. ای بسا مترصد زمین خوردن ما هستند. بنابراین بیش از هر زمان دیگری باید روی چیزی سرمایهگذاری کنیم که در اختیار خودمان است: تلاش، نظم، برنامهریزی و ساختن.
این به معنای انکار امداد الهی نیست. خداوند بارها در لحظههای دشوار، راههایی گشوده که در محاسبات ما نمیگنجیده. اما امداد الهی، جایگزین کوشش انسان نیست؛ مکمل آن است.
ما گاهی چنانیم که گویی منتظریم دریا برایمان شکافته شود؛ بیآنکه قایقی ساخته باشیم یا پارویی در دست گرفته باشیم. حال آنکه سنت الهی این است که ابتدا انسان، تمام توان خود را به میدان بیاورد، اسباب را فراهم کند، بهترین عمل ممکن را انجام دهد و سپس، اگر خدا بخواهد، لطف او راههایی را میگشاید که از محاسبات عادی فراتر است.
خدا دریا را برای کسانی میشکافد که پیش از آن، تا لب دریا آمدهاند؛ نه برای آنان که هنوز از جای خود حرکت نکردهاند.
