نام صائب تبریزی همواره در کنار سعدی، حافظ و مولوی به عنوان یکی از قلههای غزل فارسی مطرح شده است، اما برخلاف این بزرگان، آثار و اندیشههای او کمتر به جامعه معرفی شدهاند. شاعری که با خلق هزاران غزل، سبک هندی را به اوج رساند و مفاهیم اخلاقی، اجتماعی و فلسفی را در قالب تصویرهایی بدیع و مضمونهایی تازه بیان کرد. با وجود این، هنوز بسیاری از مخاطبان، صائب را تنها در حد چند بیت مشهور میشناسند. در همین راستا، ایسنا در گفتوگو با احمد گلی، اصغر برزی و حمیدرضا فرضی، جایگاه ادبی، ویژگیهای شعری و ضرورت بازخوانی آثار این شاعر بزرگ را بررسی کرده است.
برجستهترین غزلسرای قرن یازدهم هجری
احمد گلی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان و استادتمام رشته زبان و ادبیات فارسی، در گفتوگو با ایسنا با اشاره به جایگاه صائب تبریزی در تاریخ ادبیات فارسی اظهار کرد: میرزا محمدعلی صائب تبریزی، مشهور به صائب تبریزی، برجستهترین غزلسرای قرن یازدهم هجری است. وی حدود سال ۱۰۰۰ هجری قمری در تبریز متولد شد و خانوادهاش از جمله هزار خانواری بودند که پس از فتح تبریز به دستور شاه عباس اول به اصفهان کوچانده شدند و در محله عباسآباد، معروف به «تبارزه اصفهان» یا تبریزیهای مقیم اصفهان، سکونت یافتند. با این حال، صائب همواره خود را منتسب به تبریز میدانست؛ چنانکه در اشعارش نیز میگوید: «صائب از خاک پاک تبریز است / هست سعدی گر از گل شیراز».
وی با بیان اینکه جایگاه صائب در شعر فارسی بسیار رفیع است، افزود: در سیر تحول غزل فارسی، چهار شاعر بزرگ وجود دارند که ترتیب نام بردن از آنان صرفاً بر اساس تقدم زمانی است، نه برتری هنری. نخست سعدی، استاد غزل عاشقانه، سپس مولوی با غزلهای عارفانه و شورانگیز، پس از او حافظ با غزلهای رندانه و در نهایت صائب تبریزی که غزل او آمیزهای از دستاوردهای شاعران بزرگ پیش از خود است. صائب توانست لطافت غزل سعدی، شور عرفانی مولوی و ظرافتهای حافظ را در شیوهای تازه به هم بیامیزد.
وی درباره اهمیت صائب در دوره صفوی گفت: صائب آنگونه که شایسته است شناخته نشده و پژوهشهای انجامشده درباره آثار او به هیچوجه قابل مقایسه با پژوهشهای گسترده درباره سعدی، حافظ و مولوی نیست. در حالی که همه ویژگیهایی که امروز به عنوان شاخصههای سبک هندی میشناسیم، در شعر صائب به کاملترین شکل نمود یافته است.
گلی درباره سبک هندی توضیح داد: شعر شاعرانی که در دوره صفوی به دلایل مختلف از اصفهان راهی هندوستان شدند، به دلیل آمیختگی اندیشه ایرانی با فضای فرهنگی هند، به «سبک هندی» شهرت یافت. البته این نامگذاری بیش از آنکه بیانگر ماهیت این شیوه باشد، به محل زندگی شاعران اشاره دارد. از نگاه سبکشناسی، آنچه اهمیت بیشتری دارد، سبک شخصی هر شاعر است؛ زیرا هیچگاه سبک بیدل، کلیم و صائب یکسان نیست، هرچند همگی ذیل عنوان کلی سبک هندی قرار میگیرند.
وی با بیان اینکه شعر در دوره صفوی از فضای دربار فاصله گرفت و به میان مردم آمد، اظهار کرد: برخلاف شعر دورههای پیشین که بیشتر در ستایش ممدوحان سروده میشد، مخاطب شعر سبک هندی عموم مردم بودند. شاعران این دوره، تجربههای زندگی، دردها و دغدغههای اجتماعی را با بیانی هنرمندانه به نسلهای بعد منتقل کردند و صائب در این زمینه یکی از برجستهترین چهرههاست.
این استاد زبان و ادبیات فارسی یکی از مهمترین ویژگیهای شعر صائب را بهرهگیری از تمثیل و «اسلوب معادله» دانست و گفت: در این شیوه، یک مصراع تصویری محسوس و عینی از جهان بیرون ارائه میکند و مصراع دیگر مفهومی ذهنی و انتزاعی را بیان میکند. مخاطب با درک تصویر عینی، مفهوم ذهنی را نیز بهراحتی درمییابد و همین ویژگی سبب ماندگاری پیام شعر میشود.
وی با اشاره به بیت «زمانه بوته خار از درشتخویی توست / اگر شوی تو ملایم جهان گلستان است» اظهار کرد: صائب در این بیت با زبانی ساده، نگرشی عمیق را مطرح میکند. او معتقد است بسیاری از تلخیهای جهان، حاصل نوع نگاه انسان است. اگر فرد نگاه مثبت و روحیهای آرام داشته باشد، جهان نیز برای او به گلستانی زیبا تبدیل خواهد شد. این نگاه، امروز نیز از منظر روانشناسی و سبک زندگی، کاربرد و اهمیت فراوانی دارد.
وی در ادامه با اشاره به بیت «پاکان ستم ز جور فلک بیشتر کشند / گندم چو پاک گشت خورد زخم آسیا» افزود: در اینجا نیز شاعر با تمثیل، رنج انسانهای پاک را به دانه گندمی تشبیه میکند که پس از پاک شدن، زیر سنگ آسیاب قرار میگیرد. این تصویر، مفهومی عمیق و حکیمانه را با زبانی ملموس به مخاطب منتقل میکند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه سبک، تنها شیوه بیان نیست، خاطرنشان کرد: سبک را میتوان «شیوه بیان بهعلاوه اندیشه» دانست؛ البته به شرط آنکه این ویژگیها در آثار شاعر تکرار شده و به شاخصه شخصی او تبدیل شده باشند. صائب نیز خود به این ویژگی اشاره کرده و میگوید: «صائب این طرز سخن را از کجا آوردهای / خنده بر گل میزند رنگینی اشعار تو».
وی درباره مضامین شعر صائب نیز گفت: مهمترین موضوعات اشعار صائب، مسائل، دغدغهها و تجربههای زندگی مردم عادی است. دیوان هفتاد و سه هزار بیتی او سرشار از حکمت، تجربههای اجتماعی و آموزههای اخلاقی است و بسیاری از این مضامین، همچنان برای جامعه امروز کاربرد دارند.
گلی با اشاره به دلایل کمتوجهی به صائب در تاریخ ادبیات اظهار کرد: درباره سبک هندی در طول تاریخ قضاوتهای شتابزدهای صورت گرفته است. برخی تذکرهنویسان و تاریخنگاران ادبی، به دلیل فاصله گرفتن شعر این دوره از فضای درباری، نگاه مثبتی به آن نداشتند و همین نگاه بعدها بر آثار پژوهشگران نیز اثر گذاشت. حتی مرحوم ملکالشعرای بهار نیز تحت تأثیر همین دیدگاه، نقدهایی بر سبک هندی وارد کرد که در شناخته نشدن صائب بیتأثیر نبود.
وی تأکید کرد: واقعیت این است که دیوان صائب، گنجینهای از فرهنگ عامه و بخشی از هویت ملی ایرانیان است و میتوان بخش قابل توجهی از فرهنگ، سنتها و تجربههای تاریخی جامعه ایرانی را از خلال اشعار او استخراج کرد. از این منظر، صائب نه تنها برای مردم آذربایجان، بلکه برای همه ایرانیان سرمایهای ارزشمند به شمار میرود.
این استاد زبان و ادبیات فارسی در پایان گفت: شعر صائب بهویژه برای نسل جوان، سرشار از پیامهای حکیمانه و تجربههای ارزشمند زندگی است. انتظار میرود دستگاههای فرهنگی و متولیان حوزه فرهنگ و ادب، بیش از گذشته به معرفی این گنجینه ارزشمند بپردازند و زمینه بهرهگیری نسل امروز از این میراث ماندگار را فراهم کنند.
دیوانی ۱۲۰ هزار بیتی
اصغر برزی، نویسنده، شاعر، مترجم و محقق ادبی، در گفتوگو با ایسنا با اشاره به زندگی و آثار صائب تبریزی اظهار کرد: میرزا محمدعلی صائب تبریزی، فرزند عبدالرحیم تبریزی، در سال ۱۰۱۶ هجری قمری متولد شد و در سال ۱۰۸۱ هجری قمری در اصفهان درگذشت. آرامگاه وی در باغی در کنار زایندهرود قرار دارد. برآورد میشود دیوان صائب در اصل حدود ۱۲۰ هزار بیت شعر داشته باشد که از این میان، نزدیک به ۸۰ هزار بیت باقی مانده است. استاد محمد قهرمان این اشعار را در شش جلد منتشر کرده که همچنان معتبرترین چاپ دیوان صائب به شمار میرود.
وی افزود: صائب افزون بر دیوان اشعار، مجموعهای با عنوان «بیاض» داشته که گزیدهای از سرودههای خود و شماری از شاعران دیگر را در بر میگیرد. همچنین چند قطعه از اشعار ترکی وی نیز به یادگار مانده است. مثنوی کوتاه «قندهارنامه» و حدود چهار هزار بیت قصیده که در جلد ششم تصحیح استاد محمد قهرمان منتشر شده، دیگر آثار شناختهشده این شاعر هستند، اما چهره حقیقی و درخشان صائب را باید در غزلیات او جستوجو کرد.
برزی با تأکید بر جایگاه صائب در ادبیات فارسی گفت: اگر بخواهیم درباره مهمترین شاعر دوره صفویه سخن بگوییم، بدون تردید صائب تبریزی در صدر قرار میگیرد. ظرافت طبع، شیرینی کلام و ذوق لطیف او، بهویژه در غزلهایش، جایگاهی ممتاز برای وی رقم زده است. هرچه بیشتر در دیوان رنگین صائب تأمل کنیم، او را شاعر طراز اول عصر صفوی خواهیم یافت؛ چنانکه خود نیز میگوید: «در کنار بوستان مجموعه رنگین گل / صایب از اوراق دیوان تو یادم میدهد»
وی درباره تأثیر سفر صائب به هند اظهار کرد: صائب شش سال در هندوستان اقامت داشت و در این مدت، اندیشه ایرانی با ظرافتها و ذوق هنری هند درآمیخت و سبکی تازه پدید آمد که از آن با عنوان سبک اصفهانی یا سبک هندی یاد میشود. البته تعبیر «سبک اصفهانی ـ هندی» دقیقتر است، زیرا این شیوه حاصل پیوند دو فرهنگ است. در این میان، صائب بیتردید قهرمان این سبک به شمار میآید و تصویرآفرینی، باریکاندیشی و شورانگیزی شعر او در میان دیگر شاعران این مکتب کمنظیر است.
این نویسنده و پژوهشگر ادبی با مقایسه صائب با دیگر بزرگان غزل فارسی گفت: ایران چهار غزلسرای بزرگ دارد؛ سعدی، حافظ، مولوی و صائب. با این حال، شیوه صائب با سه شاعر پیش از خود تفاوت اساسی دارد. عشق و تغزل سعدی، رندی و لطافت حافظ و شور عرفانی مولوی هر یک ویژگیهای خاص خود را دارند، اما شعر صائب حاصل تعمق، اندیشه و پرواز بلند خیال است. او هرگز مقلد شاعران پیشین نبود و تخیل تیزپرواز، مضمونآفرینیهای بدیع، تصویرهای نو و هوش خلاق، مجالی برای تقلید از دیگران به او نمیداد.
وی افزود: غزل صائب صرفاً غزل عاشقانه نیست، بلکه محصول اندیشهای ژرف و خیالپردازیهای گستردهای است که در قالب استعارهها و مضامین تازه جلوه یافته است و همین ویژگی، او را از دیگر غزلسرایان متمایز میکند.
برزی درباره مهمترین ویژگیهای شعر صائب اظهار کرد: بهرهگیری از زبان مردم و اصطلاحات کوچه و بازار، یکی از شاخصههای مهم شعر اوست. همچنین همه جلوههای طبیعت و جهان پیرامون در اشعار صائب حضوری پررنگ دارند. در کنار این ویژگیها، «اسلوب معادله» یا تمثیل، برجستهترین خصوصیت شعر او به شمار میرود؛ تا جایی که برخی، صائب را «شاعر تمثیلها» نامیدهاند.
وی ادامه داد: شخصیتبخشی به اشیا و موجودات بیجان نیز از دیگر ویژگیهای مهم سبک اصفهانی ـ هندی و بهویژه شعر صائب است. افزون بر این، ایجاز از مختصات اصلی شعر اوست؛ به گونهای که در کوتاهترین بیان، عمیقترین مفاهیم را منتقل میکند. برای نمونه، در این بیت میگوید: «روزی که برف سرخ ببارد ز آسمان / بخت سیاه اهل هنر سبز میشود.»
این محقق ادبی با توصیف دیوان صائب گفت: دیوان صائب شکرستان حلاوت است. او شاعری شیرینسخن و شکرشکن است که با طبع وقاد خود به سخن بال و پر میدهد. در خوان گسترده دیوان صائب، سخن کهنه و بیرمق دیده نمیشود و مضامین تازه و گرم او غذای روح و جان مخاطب است.
وی افزود: هر غزل صائب همچون باغچهای پر از گلهای رنگارنگ و خوشعطر است که زیبایی و طراوت ویژهای دارد. به همین دلیل، صائب تبریزی در میان ایرانیان، بهویژه مردم آذربایجان و تبریز، به سبب نازکخیالی، طبع بلند و آفرینشهای بدیع شعری، از محبوبیت و احترام ویژهای برخوردار است.
شاعری طراز اول
حمیدرضا فرضی، دارای مدرک دکترای زبان و ادبیات فارسی، در گفتوگو با ایسنا درباره جایگاه صائب تبریزی در تاریخ ادبیات فارسی اظهار کرد: بر اساس برخی تذکرهها، وی حدود سالهای ۱۰۰۶ تا ۱۰۰۸ هجری قمری در تبریز متولد شد که خودش نیز در اشعارش به تبریزی بودنش اشاره کرده است. صائب هم از نظر کمیت و هم از نظر کیفیت آثار، از شاعران طراز اول زبان فارسی است. تنها غزلهای او به حدود هفت هزار غزل میرسد و بر اساس چاپ ششجلدی محمد قهرمان، بیش از ۷۰ هزار بیت در دیوان او ثبت شده است.
وی افزود: در تاریخ ادبیات فارسی، جامی را خاتمالشعرا دانستهاند، اما اگر معیار نوآوری و خلاقیت باشد، صائب از بسیاری جهات بر جامی برتری دارد. جامی بیشتر ادامهدهنده راه شاعران پیش از خود بود، اما صائب شیوهای نو در شعر فارسی بنیان گذاشت و خود نیز از آن با عنوان «طرز نو» یاد کرده است. او بیش از آنکه به تازگی لفظ بیندیشد، در پی آفرینش «معنی بیگانه» و مضمونهای تازه بود.
وی با اشاره به جایگاه صائب در عصر صفوی اظهار کرد: صائب ملکالشعرای دربار صفوی بود و هم در میان اهل ادب و هم نزد حاکمان آن دوره احترام ویژهای داشت. تأثیر گسترده او بر شعر قرن یازدهم سبب شده است که از وی به عنوان یکی از مهمترین شاعران عصر صفوی یاد شود.
فرضی درباره مهمترین ویژگیهای شعر صائب گفت: شاخصترین ویژگی شعر او مضمونسازی است. اگرچه مضمونآفرینی در همه دورههای شعر فارسی وجود دارد، اما هیچ دورهای به اندازه سبک هندی بر این ویژگی تکیه نکرده است. صائب تقریباً درباره همه موضوعات زندگی مضمون تازه آفریده و خود نیز میگوید: «یک عمر میتوان سخن از زلف یار گفت / در بند این مباش که مضمون نمانده است.»
وی افزود: صائب حتی مضامین کهن را نیز با نگاهی تازه بازآفرینی میکند. برای نمونه، مضمون مشهور سعدی «خدا گر ز حکمت ببندد دری، ز رحمت گشاید در دیگری» را با بیانی نو در این بیت بازسازی میکند: «ده در شود گشاده اگر بسته شد دری / انگشت ترجمان زبان است لال را.»
وی «اسلوب معادله» را دیگر ویژگی برجسته شعر صائب دانست و گفت: در این شیوه، یک مصراع بیانگر مفهومی ذهنی است و مصراع دیگر با ارائه مثالی از جهان خارج، آن مفهوم را برای مخاطب روشن میکند. در نقد ادبی نیز از این ساختار با عنوان «مدعا و مثل» یاد میشود.
فرضی ادامه داد: تشبیه نیز در شعر صائب جایگاهی ویژه دارد. اگرچه تشبیه در همه سبکهای شعر فارسی دیده میشود، اما در سبک هندی بسامد آن بسیار بیشتر است؛ زیرا مخاطبان این سبک، عموم مردم بودند و شاعر برای انتقال آسانتر مفاهیم از مثالها و تشبیههای فراوان بهره میبرد.
وی حسآمیزی، پارادوکس، وابستههای عددی خاص، تصویرهای انتزاعی و ترکیبهای بدیع را از دیگر ویژگیهای شعر صائب برشمرد و گفت: یکی از تفاوتهای مهم غزل صائب با غزل سعدی و حافظ، نبود وحدت موضوعی است. در غزلهای سبک هندی، هر بیت استقلال معنایی دارد و شاعر میکوشد در هر بیت، اندیشهای مستقل و تصویری تازه ارائه کند و تنها قافیه و ردیف، انسجام کلی غزل را حفظ میکنند.
این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی درباره سبک هندی اظهار کرد: سبک هندی که با نامهای سبک اصفهانی، سبک صفوی و حتی سبک صائب نیز شناخته میشود، متفاوتترین سبک شعر فارسی است و ویژگیهایی همچون مضمونسازی، اسلوب معادله، حسآمیزی، پارادوکس، تصویرهای انتزاعی و نوآوریهای بلاغی، آن را از دیگر سبکهای ادبی متمایز کرده است.
وی با بیان اینکه صائب یکی از جریانسازان شعر فارسی است، گفت: برخی شاعران تنها صاحب سبک هستند، اما برخی دیگر جریانسازند و صائب از همین گروه است. تأثیر او بر شعر فارسی به اندازهای است که گاه از این شیوه با عنوان «سبک صائب» نیز یاد میشود. اگر سبک هندی را به دو شاخه هندی و ایرانی تقسیم کنیم، بیتردید بیدل دهلوی برجستهترین شاعر شاخه هندی و صائب تبریزی مهمترین شاعر شاخه ایرانی آن است.
وی درباره تأثیر سفر صائب به هندوستان بر شعر او گفت: محیط زندگی و سفر، همواره بر اندیشه شاعر اثر میگذارد. حضور صائب در هندوستان نیز موجب شد بسیاری از جلوههای فرهنگی، اجتماعی و حتی باورهای آن سرزمین در شعر او بازتاب یابد. برای نمونه، رسم سوزاندن همسر متوفی در هند، الهامبخش این بیت شده است: «زنده میسوزد برای مرده در هندوستان / دل نمیسوزد در این کشور به هم احباب را» همچنین شاعر بارها از گیاه «پان» که در فرهنگ هند جایگاه ویژهای دارد، در مضمونسازیهای خود بهره برده است.
وی درباره مضامین شعر صائب اظهار کرد: غزلهای عاشقانه بیشترین سهم را در دیوان او دارند، اما شعر صائب تنها به تغزل محدود نمیشود. مضامین تعلیمی، اخلاقی، تربیتی، اجتماعی و انتقادی نیز حضوری پررنگ در اشعار او دارند و شاعر، تجربههای زندگی را با بیانی هنرمندانه در اختیار مخاطب قرار میدهد.
فرضی افزود: صائب از زاهدان ریاکار، نابسامانیهای اجتماعی و برخی رفتارهای نادرست جامعه نیز انتقاد کرده و در کنار آن، فرهنگ عامه، آداب و رسوم مردم و حتی هنرهایی مانند موسیقی و خوشنویسی را در شعر خود بازتاب داده است.
وی درباره کمتوجهی به شعر صائب در برخی دورهها گفت: سبک هندی به دلیل نوآوری، هنجارگریزی و آشناییزدایی، در دورههایی با بیمهری روبهرو شد. ذهن مخاطب معمولاً به قالبهای آشنا گرایش دارد و به همین دلیل، این شیوه متفاوت کمتر مورد پذیرش قرار گرفت، در حالی که از نظر بلاغی، یکی از نوآورانهترین دورههای شعر فارسی به شمار میرود.
این پژوهشگر ادبی تأکید کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی شعر صائب نیاز داریم؛ چه در حوزههای تخصصی مانند سبکشناسی، نقد ادبی و بلاغت و چه در حوزه عمومی، زیرا اشعار او سرشار از مفاهیم اخلاقی، تربیتی و اجتماعی است و میتواند برای جامعه امروز نیز راهگشا باشد.
وی درباره اهمیت صائب برای مردم آذربایجان گفت: مردم آذربایجان همواره برای همه مفاخر فرهنگی ایران، از فردوسی، سعدی، حافظ و مولوی گرفته تا صائب تبریزی، احترام قائل بودهاند. البته انتساب صائب به تبریز، احساس نزدیکی بیشتری میان مردم این منطقه و آثار او ایجاد کرده است و مضامین اخلاقی و فرهنگی شعرش میتواند در تقویت هویت فرهنگی جامعه نقش مؤثری داشته باشد.
وی با ابراز تأسف از آشنایی اندک نسل جوان با صائب اظهار کرد: متأسفانه جوانان امروز نه تنها با صائب، بلکه با بسیاری از شاعران بزرگ فارسی آشنایی کافی ندارند و بخشی از این مسئله به کمکاری نهادهای فرهنگی بازمیگردد. اگر مجموعهای از اشعار تربیتی، اخلاقی و اجتماعی صائب متناسب با سلیقه نوجوانان و جوانان انتخاب، بازنویسی و منتشر شود، میتوان نسل جدید را بیش از گذشته با این شاعر بزرگ آشنا کرد.
فرضی در پایان گفت: امروز حتی چاپهای در دسترس دیوان صائب نیز محدود است و نسخههای چندجلدی موجود بیشتر برای پژوهشگران مناسباند. لازم است آثار برگزیده و سادهخوانی از اشعار صائب متناسب با نیاز و ذائقه نسل جدید تهیه و منتشر شود تا این میراث ارزشمند بیش از پیش در جامعه شناخته شود.
به گزارش ایسنا، صائب تبریزی تنها یک شاعر برجسته دوره صفوی نیست، بلکه یکی از جریانسازترین چهرههای تاریخ شعر فارسی به شمار میرود. نوآوری در مضمون، گسترش سبک هندی، توجه به تجربههای انسانی و بهرهگیری از زبان زندگی، جایگاهی ماندگار برای او رقم زده است. با این حال، کمبود پژوهشهای عمومی، نبود آثار سادهخوان برای نسل جوان و بیتوجهی نهادهای فرهنگی موجب شده است این گنجینه ارزشمند کمتر شناخته شود؛ موضوعی که ضرورت بازخوانی و معرفی دوباره آثار صائب را بیش از گذشته آشکار میکند.
انتهای پیام
