خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: سالهاست که بازیهای ویدئویی برای خانوادهها مترادف است با اتلاف وقت و سرگرمی صرف؛ فعالیتی که تنها کاربردش این است که ساعتهای طولانی کودکان و نوجوانان را پای نمایشگرها بنشاند. اما این تصویر، تمام واقعیت دنیای بازی نیست. در این سالها صنعت بازی مسیری را طی کرده که مرز میان آموزش و سرگرمی را کمرنگ کرده است؛ تا جایی که برخی بازیها نه تنها برای سرگرمی بلکه برای شبیهسازی موقعیتهای واقعی زندگی و حتی آموزش مهارتهای مختلف طراحی میشوند.
در میان ژانرهای مختلف بازیهای ویدئویی، بازیهای شبیهساز از جمله ژانرهایی هستند که تجربه یک موقعیت واقعی را در اختیار بازیکنان قرار میدهند؛ از مدیریت یک مزرعه و اداره یک شهر گرفته تا هدایت یک کسبوکار یا حتی انجام وظایف یک کارمند بانک. در این نوع بازیها، بازیکن تنها تماشاگر یا دنبالکننده یک روایت نیست، بلکه باید موقعیت را بشناسد، منابع را مدیریت کند و بر اساس آن تصمیمی بگیرد برای رسیدن به یک نتیجه مثبت.
همین ویژگی باعث شده است که برخی کارشناسان و پژوهشگران، بازیهای شبیهساز را فراتر از یک ابزار سرگرمی بدانند؛ آثاری که میتوانند مهارتهایی مثل برنامهریزی، مدیریت منابع، تحلیل اطلاعات و تصمیمگیری را در قالب تجربهای تعاملی به مخاطب منتقل کنند. در ادامه، ضمن نگاهی به ژانر بازیهای شبیهساز و کارکردهای آن، این موضوع را در قالب نمونهای از این سبک بازیها بررسی میکنیم.
بازیهای شبیهساز؛ تجربه زندگی واقعی در دنیای مجازی
بازیهای شبیهساز، یکی از ژانرهای بازیهای ویدئویی هستند که تلاش میکنند بخشی از زندگی واقعی را در قالب یک تجربه تعاملی بازسازی کنند. در این بازیها، بازیکن تنها مأمور انجام یک مأموریت یا عبور از مراحل نیست، بلکه در نقش فردی قرار میگیرد که باید تصمیم بگیرد، منابع را مدیریت کند و نتیجه انتخابهای خود را چه موفقیت باشد و چه شکست ببیند. از اداره یک مزرعه و ساخت یک شهر گرفته تا مدیریت یک بیمارستان، هدایت هواپیما یا حتی انجام وظایف یک کارمند بانک، همگی میتوانند موضوع یک بازی شبیهساز باشند.
این بازیها یک محیط امن برای تجربه کردن فراهم میکنند؛ محیطی که در آن شکست، پایان کار نیست، بلکه بخشی از فرایند یادگیری محسوب میشود. بازیکن میتواند تصمیم اشتباه بگیرد، نتیجه آن را ببیند و دوباره راه دیگری را امتحان کند. همین تجربه مداوم، تفاوت اصلی بازیهای شبیهساز با بسیاری از شیوههای سنتی آموزش است؛ چرا که یادگیری تنها از طریق شنیدن یا خواندن اتفاق نمیافتد، بلکه فرد مفهوم را در عمل تجربه میکند.
جایی که بازی تبدیل به کلاس درس میشود
در برخی پژوهشها بارها به این موضوع اشاره شده که اگر بازیهای شبیهساز با اهداف آموزشی مناسب طراحی شوند، میتوانند انگیزه یادگیری، درگیری ذهنی و مشارکت فعال بازیکنان را افزایش دهند. ایجاد یک محیط تعاملی، امکان آزمون و خطا و بازخورد سریع از تصمیمها، از مهمترین عواملی است که باعث میشود مفاهیم آموزشی برای مخاطب ملموستر شوند. در چنین بازیهایی، کودکان و نوجوانان بهتدریج با مفاهیمی مانند برنامهریزی، مدیریت منابع، حل مسئله، تحلیل اطلاعات، تصمیمگیری و حتی مدیریت بحران آشنا میشوند. برای مثال، ممکن است یک کودک در کلاس درس ارتباط چندانی با مفاهیمی مانند اقتصاد، کمبود منابع یا تعادل میان درآمد و هزینه برقرار نکند، اما زمانی که در یک بازی مجبور میشود مزرعه یا شهر خود را با منابع محدود اداره کند، این مفاهیم را به شکلی عملی تجربه خواهد کرد.
یک بازی شبیهساز، زمانی میتواند به ابزاری برای یادگیری تبدیل شود که طراحی آن بر پایه اهداف مشخص، چالشهای هدفمند و نظام پاداش مناسب شکل گرفته باشد. با این حال، اگر این ویژگیها رعایت شود، بازیهای شبیهساز میتوانند پلی میان سرگرمی و آموزش باشند و تجربهای متفاوت از یادگیری را برای مخاطبان، بهویژه کودکان و نوجوانان، فراهم کنند.
چطور یک بازی، پسانداز و مدیریت مالی را تمرین میدهد؟
وقتی صحبت از بازیهای شبیهساز میشود، ذهن بسیاری از مخاطبان به سمت بازیهای مزرعهداری یا شهرسازی میرود؛ بازیهایی که همچنان در میان بازیکنان محبوب هستند. اما در سالهای اخیر، بازیسازان به سراغ ایدههای جدیدتری رفتهاند و تلاش کردهاند مشاغل و موقعیتهای مختلف زندگی را نیز در قالب بازیهای شبیهساز بازسازی کنند. یکی از این نمونههای متفاوت، بازی «۱۰۰۱ وام» است که بهتازگی توسط یک تیم بازیسازی از دانشگاه فردوسی مشهد در نسخه آزمایشی منتشر شده است.
در این بازی، بازیکن در نقش یک کارمند بانک قرار میگیرد و باید بر اساس قوانین و دستورالعملهای موجود درباره درخواستهای وام تصمیمگیری کند. مراجعهکنندگان با مدارک و درخواستهای مختلف وارد بانک میشوند و بازیکن وظیفه دارد اطلاعات آنها را بررسی، مدارک را با قوانین تطبیق و با توجه به شرایط هر پرونده، درخواست وام را تأیید یا رد کند. در برخی پروندهها ممکن است مدارک ناقص باشد یا میان اطلاعات ارائهشده تناقض وجود داشته باشد؛ در چنین شرایطی، بازیکن باید با دقت جزئیات را بررسی کرده و مطابق مقررات تصمیم بگیرد.
هدف بازی «۱۰۰۱ وام» آموزش تخصصی بانکداری نیست، اما در جریان بازی، مخاطب بهصورت غیرمستقیم با مفاهیمی مانند اعتبارسنجی، اهمیت صحت اطلاعات، رعایت قوانین و مسئولیتپذیری در یک موقعیت شغلی آشنا میشود. بازیکن نمیتواند تنها بر اساس حدس یا سرعت عمل پیش برود، بلکه باید دستورالعملها را به خاطر بسپارد، مدارک را با دقت بخواند و میان اطلاعات مختلف ارتباط برقرار کند. به همین دلیل، مهارتهایی مانند تمرکز، تحلیل اطلاعات، دقت در اجرای مقررات و تصمیمگیری منطقی بهطور مداوم در طول بازی تقویت میشوند.
از سوی دیگر، بیدقتی در انجام وظایف نیز بدون پیامد نیست. اگر بازیکن برخلاف قوانین، درخواست وامی را تأیید کند یا در بررسی مدارک مرتکب اشتباه شود، جریمه خواهد شد و مبلغی از حقوق روزانه او کسر میشود. همین مکانیک ساده، اهمیت دقت و مسئولیتپذیری شغلی را به شکلی ملموس به بازیکن نشان میدهد و او را با پیامد تصمیمهای نادرست آشنا میکند.
این بازی تنها به آموزش این مفاهیم محدود نمیشود. در پایان هر روز کاری، بازیکن حقوق خود را دریافت میکند و در مقابل با یک فهرستی از هزینههای روزمره مانند اجاره خانه، خوراک، رفتوآمد رو به رو میشود که باید میان مخارج ضروری و غیر ضروری اولویتبندی کند و همچنین مبلغی را به عنوان پسانداز نگه دارد. علاوه بر این، در طول بازی اتفاقهای پیشبینینشدهای رخ میدهد؛ برای مثال ممکن است تلفن همراه بازیکن بازی خراب شود یا هزینه تازهای مانند نگهداری از یک حیوان خانگی به مخارج او اضافه شود. در چنین شرایطی، بازیکن ناچار است میان هزینههای ضروری، هزینههای اختیاری و پسانداز خود تعادل برقرار کند.
این بخش از بازی، مفاهیمی مانند مدیریت هزینهها، پسانداز و برنامهریزی مالی را به شکلی به بازیکن آموزش میدهد و نشان میدهد که منابع مالی همیشه محدود هستند و هر تصمیم میتواند بر وضعیت اقتصادی روزهای آینده تأثیر بگذارد. به این ترتیب، «۱۰۰۱ وام» تنها یک شبیهساز بانکداری نیست، بلکه تلاش میکند مفاهیم پایه سواد مالی، مسئولیتپذیری و تصمیمگیری را نیز در قالب یک تجربه تعاملی به مخاطب منتقل کند. البته این بازی همچنان در مرحله آزمایشی قرار دارد و ممکن است قوانین، مراحل یا برخی مکانیکهای آن تا زمان انتشار نسخه نهایی تغییر کند. با این حال، همین نسخه اولیه نیز نشان میدهد که بازیهای شبیهساز میتوانند فراتر از سرگرمی صرف باشند و با بازسازی موقعیتهای واقعی، فرصتی برای تمرین مهارتهای شناختی، تصمیمگیری و آشنایی با مسئولیتهای شغلی در اختیار مخاطبان قرار دهند.
