به گزارش گروه آسیا و اقیانوسیه ایرنا، بیست و نهمین سالگرد امضای «توافق نامه عمومی برقراری صلح و آشتی ملی در تاجیکستان» در حالی گرامی داشته می شود که این سند همچنان یکی از موفق ترین نمونه های حل و فصل منازعات داخلی در آسیای مرکزی و حوزه کشورهای پساشوروی به شمار می رود. توافقی که در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۷ در مسکو میان دولت تاجیکستان و «اتحاد نیروهای مخالف تاجیک» به امضا رسید و به جنگ داخلی خونباری پایان داد که طی پنج سال، ده ها هزار قربانی و صدها هزار آواره بر جای گذاشت.
زمینه های شکل گیری توافق
تاجیکستان پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و کسب استقلال در سال ۱۹۹۱، با بحران های عمیق سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مواجه شد. رقابت میان گروه های مختلف سیاسی، منطقه ای و ایدئولوژیک به تدریج به درگیری های مسلحانه انجامید و از سال ۱۹۹۲ کشور را وارد جنگ داخلی کرد؛ جنگی که ساختارهای حکومتی و اقتصادی جمهوری نوپای تاجیکستان را با تهدیدی جدی رو به رو ساخت.
در چنین شرایطی، جامعه جهانی و کشورهای منطقه تلاش های گسترده ای را برای پایان دادن به بحران آغاز کردند. مذاکرات بین تاجیکی با نظارت سازمان ملل متحد از سال ۱۹۹۴ وارد مرحله ای جدی شد و طی چندین دور گفت و گو در شهرهای مختلف منطقه ادامه یافت.
نقش برجسته ایران در روند صلح
در میان بازیگران منطقه ای، جمهوری اسلامی ایران نقشی ویژه و اثرگذار در روند صلح تاجیکستان ایفا کرد. پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی و زبانی میان دو ملت، تهران را به یکی از نخستین پایتخت هایی تبدیل کرد که از همان آغاز بحران بر ضرورت گفت و گو، آشتی ملی و حل و فصل سیاسی اختلافات تأکید داشت.
ایران در سال های جنگ داخلی، ضمن حفظ روابط با دولت قانونی تاجیکستان، ارتباط خود را با رهبران مخالفان نیز حفظ کرد و کوشید از ظرفیت دیپلماسی برای نزدیک کردن دیدگاه های طرفین بهره گیرد. بسیاری از پژوهشگران مسائل آسیای مرکزی، جمهوری اسلامی ایران را در کنار سازمان ملل متحد و روسیه از مهم ترین بازیگران مؤثر در موفقیت روند صلح تاجیکستان می دانند.
بخشی از مذاکرات رسمی صلح در شهر مشهد برگزار شد و تهران نیز میزبان نشست ها و رایزنی های مهمی میان طرف های درگیر بود. اهمیت نقش ایران تا آنجا بود که یکی از مهمترین اسناد تکمیلی روند صلح موسوم به «پروتکل تضمین اجرای توافق صلح و آشتی ملی» در ۲۸ مه ۱۹۹۷ در تهران به امضا رسید؛ سندی که چارچوب اجرایی توافق نهایی و ساز و کارهای نظارتی آن را مشخص کرد.
ناظران سیاسی معتقدند رویکرد متوازن ایران و تلاش برای ایجاد اعتماد میان دولت و مخالفان، نقش مهمی در فراهم شدن شرایط امضای توافق نهایی در مسکو ایفا کرد. تجربه تاجیکستان همچنان یکی از نمونه های موفق دیپلماسی منطقه ای جمهوری اسلامی ایران در مدیریت و حل منازعات محسوب می شود.
مفاد اصلی توافق
توافق نامه صلح تاجیکستان مجموعه ای از توافقات سیاسی، نظامی و حقوقی را در بر می گرفت که مهم ترین محورهای آن شامل برقراری آتش بس کامل، پایان درگیری های مسلحانه، تشکیل کمیسیون آشتی ملی، بازگشت پناهجویان و آوارگان، عفو عمومی، آزادی زندانیان مرتبط با جنگ و مشارکت نیروهای مخالف در ساختارهای سیاسی و امنیتی کشور بود.
بر اساس این توافق، کمیسیون آشتی ملی با حضور نمایندگان دولت و مخالفان تشکیل شد تا بر اجرای مفاد توافق نظارت کرده و زمینه اعتماد سازی میان طرفین را فراهم آورد. همچنین اصلاحات قانون اساسی و برگزاری انتخابات در چارچوب روند مصالحه ملی در دستور کار قرار گرفت.
نقش سازمان ملل و کشورهای منطقه
کارشناسان روابط بین الملل، روند صلح تاجیکستان را یکی از موفق ترین نمونه های میانجیگری سازمان ملل متحد در دهه ۱۹۹۰ ارزیابی می کنند. نمایندگی ویژه دبیر کل سازمان ملل در امور تاجیکستان طی سال های مذاکرات، نقش هماهنگ کننده و تسهیل کننده را بر عهده داشت.
در کنار ایران و روسیه، کشورهای افغانستان، پاکستان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان نیز در قالب گروه کشورهای ضامن، از روند صلح حمایت سیاسی و امنیتی کردند و زمینه لازم برای اجرای توافق را فراهم آوردند.
دستاوردهای توافق
مهم ترین دستاورد توافق سال ۱۹۹۷، پایان جنگ داخلی و جلوگیری از فروپاشی ساختار دولت در تاجیکستان بود. خلع سلاح گروه های مسلح، بازگشت هزاران پناهجو، مشارکت بخشی از مخالفان در ساختار سیاسی کشور و آغاز روند بازسازی اقتصادی از جمله نتایج اولیه اجرای توافق به شمار می رود.
این توافق همچنین زمینه را برای تثبیت نهادهای حکومتی، تدوین اصلاحات قانونی و حرکت کشور به سمت توسعه اقتصادی و اجتماعی فراهم کرد. بسیاری از تحلیلگران معتقدند ثبات نسبی امروز تاجیکستان، تا حد زیادی مرهون توافقی است که در تابستان ۱۹۹۷ به جنگ داخلی پایان داد.
چالش ها و ارزیابی ها
با وجود موفقیت توافق در پایان دادن به جنگ، برخی پژوهشگران معتقدند همه مفاد سیاسی آن در سال های بعد به شکل کامل اجرا نشد و به تدریج بخشی از نیروهای مخالف از ساختار قدرت کنار گذاشته شدند. با این حال، اغلب ارزیابی های دانشگاهی و بین المللی بر این نکته تأکید دارند که توافق صلح تاجیکستان توانست کشور را از چرخه خشونت خارج کرده و از بازگشت به درگیری های گسترده جلوگیری کند.
روز وحدت ملی؛ نماد پایان جنگ
به مناسبت امضای توافق صلح، ۲۷ ژوئن در تقویم رسمی تاجیکستان به عنوان «روز وحدت ملی» نامگذاری شده است. این روز هر سال با برگزاری مراسم رسمی، همایش های علمی و برنامه های فرهنگی گرامی داشته می شود و نمادی از آشتی ملی، همبستگی اجتماعی و پایان یکی از دشوارترین دوره های تاریخ معاصر تاجیکستان به شمار می رود.
اکنون، نزدیک به سه دهه پس از امضای توافق صلح، تجربه تاجیکستان همچنان به عنوان الگویی موفق از گفت و گو، مصالحه سیاسی و همکاری منطقه ای برای پایان دادن به یک منازعه داخلی در مطالعات بین المللی مورد توجه قرار دارد؛ تجربه ای که نقش جمهوری اسلامی ایران در شکل گیری و موفقیت آن، همچنان در روایت های تاریخی و دیپلماتیک برجسته و قابل توجه است.
