به گزارش خبرگزاری تسنیم از اردبیل، در شرایطی که تجاوز نظامی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران و استمرار تحریمهای یکجانبه، بار دیگر مباحث مربوط به حقوق بینالملل، حقوق بشر و مسئولیت دولتها را در کانون توجه افکار عمومی و محافل حقوقی قرار داده است، بررسی ابعاد حقوقی این اقدامات بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است بسیاری از حقوقدانان و کارشناسان معتقدند رفتارهای واشنگتن، از توسل به زور و هدف قرار دادن زیرساختها و مراکز غیرنظامی گرفته تا اعمال تحریمهای فراگیر، با اصول بنیادین منشور ملل متحد و قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه در تعارض آشکار قرار دارد.
خبرنگار تسنیم در گفتوگویی تفصیلی با شهرام محمدی، کارشناس و تحلیلگر مسائل سیاسی ابعاد مختلف این موضوع را از منظر حقوق بینالملل و حقوق بشر مورد بررسی قرار داده است.
وی در این گفتوگو با تشریح مهمترین اصول حقوق بشردوستانه، حملات آمریکا به ایران را مصداق نقض صریح قواعد بینالمللی دانسته و همچنین با واکاوی آثار تحریمهای اقتصادی، اهداف راهبردی آمریکا از اعمال فشارهای نظامی و اقتصادی علیه ملت ایران و موانع پیگیری حقوقی این اقدامات در مجامع بینالمللی را تشریح میکند.
تسنیم: برخی معتقدند اقدامات آمریکا علیه ایران صرفاً یک تقابل سیاسی است؛ آیا از منظر حقوق بینالملل نیز میتوان آن را یک اقدام غیرقانونی دانست؟
اگر موضوع را صرفاً در چارچوب اختلافات سیاسی تحلیل کنیم، بخش مهمی از واقعیت نادیده گرفته میشود آنچه آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران انجام داده، پیش از آنکه یک اختلاف سیاسی باشد، یک مسئله کاملاً حقوقی است نخستین اصل در حقوق بشر، حق ملتها برای برخورداری از صلح و امنیت است منشور سازمان ملل متحد نیز که مهمترین سند حقوقی نظام بینالملل به شمار میرود، حفظ صلح و امنیت بینالمللی را به عنوان نخستین هدف خود معرفی کرده است بنابراین هرگونه توسل به زور بدون وجود شرایط دفاع مشروع، نقض آشکار منشور ملل متحد محسوب میشود.
در ماجرای حمله آمریکا علیه ایران، هیچ تهدید قریبالوقوعی که بتواند دفاع مشروع را توجیه کند وجود نداشت از سوی دیگر، این حملات همزمان با روند مذاکرات صورت گرفت؛ یعنی کشوری که در ظاهر از مذاکره سخن میگفت، همزمان از ابزار نظامی استفاده کرد این رفتار نهتنها نقض قواعد حقوق بینالملل است، بلکه اعتماد به دیپلماسی و سازوکارهای صلح را نیز از بین میبرد و نشان میدهد آمریکا از مذاکره به عنوان ابزاری برای پیشبرد اهداف خود بهره میگیرد.
تسنیم: اصل تفکیک در حقوق بینالملل بشردوستانه چه جایگاهی دارد و چرا معتقدید آمریکا این اصل را نقض کرده است؟
اصل تفکیک یا تمایز، مهمترین اصل حقوق بینالملل بشردوستانه است این اصل تصریح میکند که در هر درگیری مسلحانه باید میان اهداف نظامی و غیرنظامی تفاوت قائل شد و حملات صرفاً متوجه اهداف نظامی باشد حتی اگر نسبت به ماهیت یک هدف تردید وجود داشته باشد، اصل بر غیرنظامی بودن آن است و حمله نباید انجام شود.
با این حال، در تجاوز آمریکا شاهد هدف قرار گرفتن مدارس، بیمارستانها، مراکز امدادی هلال احمر، سالنهای ورزشی، پارکها، منازل مسکونی و سایر مراکز غیرنظامی بودیم این موارد هیچ ارتباطی با اهداف نظامی ندارند و حمله به آنها نقض آشکار اصل تفکیک است حتی استفاده از سلاحهایی که قابلیت تشخیص میان اهداف نظامی و غیرنظامی را ندارند نیز طبق حقوق بینالملل ممنوع است، اما عملکرد آمریکا نشان داد که این اصول برای این کشور هیچ جایگاهی ندارد.
تسنیم: اصل تناسب چه محدودیتهایی برای عملیات نظامی ایجاد میکند؟
حقوق بینالملل حتی در شرایط جنگ نیز اجازه رفتار نامحدود را نمیدهد اصل تناسب میگوید اگر قرار است یک هدف نظامی مورد حمله قرار گیرد، خسارت احتمالی به غیرنظامیان نباید بیش از منفعت نظامی مورد انتظار باشد بنابراین نابودی گسترده زیرساختهای حیاتی مانند نیروگاهها، پلها، تصفیهخانههای آب، بیمارستانها و مراکز خدمات عمومی که زندگی میلیونها انسان را تحت تأثیر قرار میدهد، به هیچ وجه با اصل تناسب سازگار نیست.
آمریکا با حمله به چنین زیرساختهایی عملاً زندگی مردم عادی را هدف قرار داد و این مسئله نشان میدهد هدف صرفاً یک عملیات نظامی نبوده، بلکه ایجاد فشار بر جامعه و مردم نیز دنبال شده است.
تسنیم: اصل احتیاط چه مسئولیتهایی را متوجه طرف مهاجم میکند؟
اصل احتیاط مکمل دو اصل قبلی است بر اساس این اصل، طرف مهاجم موظف است تمام اقدامات لازم را برای کاهش خسارت به غیرنظامیان را انجام دهد انتخاب نوع سلاح، زمان عملیات، شیوه حمله و حتی نحوه برنامهریزی عملیات باید به گونهای باشد که احتمال آسیب به مردم به حداقل برسد.
برای مثال اگر هدف نظامی در کنار یک مدرسه، بیمارستان یا زمین ورزشی قرار گرفته باشد، حمله باید در زمانی انجام شود که احتمال حضور مردم وجود نداشته باشد آمریکا در حملات خود چنین ملاحظاتی را رعایت نکرد و از این جهت نیز اصل احتیاط را نقض کرد.
تسنیم: تهدید به نابودی زیرساختهای ایران از منظر حقوق بینالملل چه مفهومی دارد؟
زیرساختهای حیاتی مانند شبکه آب، برق، بیمارستانها، مراکز امدادی، جادهها و پلها مستقیماً با زندگی مردم ارتباط دارند هنگامی که مقامات آمریکایی از نابودی این زیرساختها سخن میگویند، در واقع مردم را هدف قرار دادهاند چنین تهدیدهایی از منظر حقوق بینالملل میتواند مصداق تشویق به ارتکاب جنایت جنگی باشد؛ زیرا نابودی زیرساختهای حیاتی آثار مستقیمی بر جان، سلامت و معیشت غیرنظامیان دارد.
تسنیم: آیا میتوان گفت آمریکا عملاً حقوق بینالملل را نادیده گرفته است؟
محمدی: بله؛ وقتی کشوری همزمان منشور ملل متحد، اصول سهگانه حقوق بشردوستانه و قواعد بنیادین حقوق بشر را نقض میکند، در واقع نشان میدهد خود را فراتر از قانون میداند این همان رویکردی است که امروز اعتبار بسیاری از نهادهای بینالمللی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
تسنیم: آیا تحریمهای آمریکا را نیز میتوان مصداق نقض حقوق بشر دانست؟
تحریمها شاید ظاهری غیرنظامی داشته باشند، اما آثار آنها گاه از جنگ نیز مخربتر است جلوگیری از ورود دارو، تجهیزات پزشکی و اقلام درمانی، نقض آشکار حق سلامت است محدود کردن مبادلات بانکی، کاهش درآمدهای نفتی، ایجاد فشار اقتصادی، افزایش بیکاری، تورم و گسترش فقر نیز حقوق اقتصادی و اجتماعی مردم را هدف قرار میدهد قربانی اصلی این تحریمها مردم عادی هستند، نه دولتها.
تسنیم: تحریمها چه تأثیری بر توسعه علمی و فناوری ایران داشته است؟
یکی از ابعاد کمتر دیدهشده تحریمها، محدودسازی توسعه علمی است جلوگیری از انتقال فناوری، محدود کردن همکاریهای دانشگاهی، ممانعت از حضور پژوهشگران ایرانی در پروژههای بینالمللی و ایجاد محدودیت در دسترسی به فناوریهای نوین، همگی نقض حق آموزش و حق توسعه هستند، آمریکا تلاش میکند کشورهای مستقل را از پیشرفت بازدارد تا وابستگی آنها به قدرتهای بزرگ حفظ شود.
تسنیم: هدف نهایی آمریکا از مجموعه این اقدامات چیست؟
هدف صرفاً فشار بر ایران نیست، آمریکا به دنبال آن است که قانون جنگل را جایگزین حقوق بینالملل کند؛ یعنی هر کشوری که در برابر خواستههایش مقاومت کند، با جنگ، تحریم، تهدید و فشار روبهرو شود این سیاست با هدف ایجاد رعب و وحشت در میان ملتها دنبال میشود تا مقاومت ملتها شکسته شود و دولتها نیز توان ایستادگی نداشته باشند.
تسنیم: آیا تجربه سایر کشورها مؤید این راهبرد آمریکاست؟
بله کافی است به سرنوشت کشورهایی مانند سوریه، عراق، لیبی و ونزوئلا نگاه کنیم در همه این کشورها ابتدا فشار سیاسی، سپس تحریم، بیثباتسازی و در نهایت مداخله نظامی یا امنیتی دنبال شد نتیجه نیز چیزی جز تخریب زیرساختها، بحران انسانی و تلاش برای تسلط بر منابع آن کشورها نبوده است.
تسنیم: چرا پیگیری حقوقی جنایات آمریکا با دشواری روبهروست؟
هرچند از لحاظ حقوقی امکان طرح دعاوی در محاکم بینالمللی وجود دارد، اما در عمل نفوذ سیاسی آمریکا و حمایت برخی قدرتها، مانع اجرای کامل عدالت شده است این کشور با استفاده از قدرت سیاسی و اقتصادی خود تلاش میکند روند رسیدگی به پروندههای مربوط به جنایاتش را با مانع مواجه کند.
تسنیم: تهدید دیوان کیفری بینالمللی از سوی آمریکا چه پیامی برای نظام حقوقی جهان دارد؟
اظهارات مقامات آمریکایی درباره تحریم یا حتی نابودی دیوان کیفری بینالمللی در صورت رسیدگی به جنایات جنگی این کشور، اعترافی آشکار به بیاعتقادی واشنگتن به عدالت بینالمللی است کشوری که مدعی دفاع از حقوق بشر است، هنگامی که احتمال پاسخگویی خود را میبیند، نهادهای بینالمللی را تهدید میکند این رفتار نشان میدهد آمریکا تنها زمانی از حقوق بینالملل حمایت میکند که در راستای منافع خود باشد و هرگاه قانون مانع زیادهخواهیاش شود، همان قانون را نیز زیر پا میگذارد.
کلام آخر؛ امنیت و صلح جهانی با تهدیدی جدی مواجه است
شهرام محمدی در این گفتوگو با تأکید بر اینکه امروز نظام بینالملل بیش از هر زمان دیگری نیازمند اجرای بیطرفانه قواعد حقوقی است، معتقد است؛
اگر نهادهای بینالمللی در برابر نقض آشکار منشور ملل متحد، جنایات جنگی، هدف قرار گرفتن غیرنظامیان و تحریمهای ضدبشری سکوت کنند، نهتنها اعتبار حقوق بینالملل زیر سؤال خواهد رفت، بلکه امنیت و صلح جهانی نیز با تهدیدی جدی مواجه میشود هیچ کشوری نباید خود را فراتر از قانون بداند و استانداردهای دوگانه در اجرای عدالت، بزرگترین آسیب را به نظم حقوقی جهان وارد میکند. ملت ایران در طول دهههای گذشته نشان داده است که در برابر فشار، تهدید، جنگ و تحریم عقبنشینی نخواهد کرد و تجربه تاریخی نیز ثابت کرده که سیاستهای مبتنی بر زور و سلطه، هرگز نتوانسته اراده ملتهای مستقل را در هم بشکند امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است افکار عمومی جهان، نخبگان، حقوقدانان و سازمانهای بینالمللی با صدایی واحد در برابر قانونشکنی و نقض حقوق ملتها بایستند تا از تکرار چنین جنایتهایی جلوگیری شود و عدالت، جایگزین سیاست قدرت در نظام بینالملل شود.
انتهای پیام/
