به گزارش خبرگزاری تسنیم از دامغان، خشکسالیهای پیاپی، کاهش بارندگی، افت منابع آب سطحی و تشدید آثار تغییرات اقلیمی، مدیریت و حفاظت از منابع آبی کشور را به یکی از مهمترین اولویتهای زیستمحیطی تبدیل کرده است.
دریاچهای راهبردی در قلب اقلیم خشک دامغان
در این میان، دریاچه پشت سد شهید شاهچراغی دامغان بهعنوان یکی از مهمترین پهنههای آبی استان سمنان، جایگاهی فراتر از یک مخزن ذخیره آب دارد و در سالهای اخیر به یکی از کانونهای اثرگذار بر پایداری زیستمحیطی منطقه تبدیل شده است.
این سد که در فاصله حدود 12 کیلومتری دامغان قرار دارد، از زمان بهرهبرداری علاوه بر تأمین بخشی از نیازهای آب کشاورزی و شرب منطقه، زمینه شکلگیری زیستگاههای جدید برای گونههای مختلف جانوری و پرندگان مهاجر را نیز فراهم کرده و به یکی از نقاط مهم اکولوژیکی شرق استان سمنان بدل شده است.
کارشناسان معتقدند اهمیت این دریاچه تنها به نقش آن در تأمین منابع آبی محدود نمیشود، بلکه این پهنه آبی در حفظ تنوع زیستی، ایجاد تعادل اکولوژیک و پشتیبانی از زیستگاههای طبیعی منطقه نیز نقشی تعیینکننده دارد.
چالشهای نوظهور در مسیر پایداری منابع آبی
با این حال، کاهش آورد رودخانههای بالادست، رسوبگذاری تدریجی مخزن، افت سطح ذخایر آبی و فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، چالشهای متعددی را پیش روی این اکوسیستم قرار داده است.
گزارشهای رسمی سالهای گذشته نیز از کاهش محسوس ورودی آب به سد و ضرورت اتخاذ تدابیر علمی برای صیانت از منابع آبی آن حکایت دارد؛ موضوعی که حساسیت حفاظت از این مخزن راهبردی را دوچندان کرده است.
سد شهید شاهچراغی با ظرفیت ذخیرهسازی قابل توجه، یکی از زیرساختهای مهم تأمین آب در شهرستان دامغان محسوب میشود و بخش قابل توجهی از نیازهای بخش کشاورزی و بخشی از مصارف شرب منطقه به آن وابسته است.
از همین رو، حفاظت از کیفیت و کمیت منابع آبی این سد، نهتنها از منظر زیستمحیطی بلکه از جنبههای اقتصادی، اجتماعی و توسعهای نیز اهمیت ویژهای دارد.
آغاز مطالعات تخصصی برای تدوین برنامه جامع مدیریتی
در سالهای اخیر نیز مجموعهای از اقدامات حفاظتی از جمله کنترل برداشتهای غیرمجاز، حفاظت از ذخایر آبزی، محدودیتهای صید و اجرای برنامههای مرتبط با بهبود شرایط ورودی آب به مخزن در دستور کار دستگاههای مسئول قرار گرفته است.
در چنین شرایطی، آغاز مطالعات پایه و تدوین برنامه جامع مدیریتی برای دریاچه پشت سد شهید شاهچراغی را میتوان گامی مهم در مسیر حفاظت بلندمدت از این سرمایه طبیعی دانست؛ برنامهای که با تکیه بر مطالعات علمی، ارزیابی چالشهای اکولوژیک، بررسی روند رسوبگذاری و پایش کیفیت منابع آبی، به دنبال ترسیم نقشه راهی جامع برای مدیریت پایدار این پهنه آبی است.
کارشناسان بر این باورند که اجرای موفق این طرح میتواند علاوه بر حفظ کارکردهای زیستمحیطی دریاچه، الگویی کارآمد برای مدیریت علمی مخازن آبی در مناطق نیمهخشک کشور و مواجهه مؤثر با پیامدهای تغییرات اقلیمی ارائه کند.
ارزیابیهای اولیه برای اجرای مطالعات پایه و تدوین برنامه جامع مدیریت و حفاظت از دریاچه پشت سد شهید شاهچراغی دامغان با حضور کارشناسان و متخصصان حوزه محیطزیست و منابع آبی انجام شد تا مسیر تهیه نقشه راهی جامع برای صیانت از این پهنه آبی مهم در شرق استان سمنان هموار شود.
ژاله امینی، رئیس گروه برنامهریزی و مدیریت تالابهای کشور و ناظر این پروژه در گفتوگو با خبرنگار تسنیم، با اشاره به روند اجرای این پروژه اظهار کرد: فرآیند تدوین برنامه مدیریتی دریاچه سد شهید شاهچراغی با نظارت کارشناسی و بر اساس چارچوبهای تخصصی در حال انجام است و تلاش میشود تمامی استانداردها و ضوابط ابلاغی مرتبط با مطالعات تالابی و مدیریت مخازن آبی کشور در این طرح رعایت شود.
امینی گفت: در جریان این بررسیها، موضوعاتی همچون روند رسوبگذاری، کیفیت منابع آبی، شرایط زیستگاهی و ظرفیتهای طبیعی منطقه بهعنوان مهمترین محورهای مطالعاتی مورد توجه قرار گرفت تا اطلاعات پایه مورد نیاز برای مدیریت علمی و پایدار دریاچه فراهم شود.
وی افزود: هدف اصلی از اجرای این برنامه، دستیابی به الگویی موفق در زمینه مدیریت علمی منابع آب در مناطق نیمهخشک کشور است تا ضمن حفاظت از ظرفیتهای طبیعی منطقه، بهرهبرداری پایدار از منابع موجود نیز تضمین شود.
رئیس گروه برنامهریزی و مدیریت تالابهای کشور، با تأکید بر اهمیت برنامهریزی مبتنی بر دادههای علمی بیان کرد: نتایج مطالعات پایه نقش تعیینکنندهای در تدوین راهبردهای مدیریتی آینده خواهد داشت و میتواند زمینهساز تصمیمگیریهای دقیقتر در حوزه حفاظت و بهرهبرداری از این دریاچه باشد.
مهدی زارعخورمیزی، معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست استان سمنان نیز ،به خبرنگار تسنیم ،باتوجه به اهمیت زیستمحیطی دریاچه سد شهید شاهچراغی اظهار کرد: این دریاچه در سالهای اخیر با ایجاد زیستگاههای جدید برای گونههای مختلف جانوری و گیاهی، نقش قابل توجهی در تقویت و پویایی تنوع زیستی شهرستان دامغان ایفا کرده است.
وی افزود: حفاظت از این زیستبوم ارزشمند نیازمند برنامهریزی جامع، پایش مستمر و اجرای راهکارهای علمی است تا ضمن حفظ کارکردهای اکولوژیکی منطقه، تهدیدهای احتمالی نیز بهصورت مؤثر مدیریت شود.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست استان سمنان ،بیان کرد:بر اساس برنامهریزیهای انجامشده، نتایج مطالعات پایه و ارزیابیهای تخصصی انجامشده در مراحل بعدی مبنای تدوین برنامه جامع مدیریتی دریاچه سد شهید شاهچراغی قرار خواهد گرفت؛ برنامهای که هدف آن حفاظت بلندمدت از منابع آبی، ارتقای شرایط زیستمحیطی و تحقق توسعه پایدار در این منطقه است.
سد شهید شاهچراغی در مسیر تبدیل به الگوی مدیریت علمی آب
تدوین برنامه جامع مدیریتی برای دریاچه سد شهید شاهچراغی در شرایطی آغاز شده است که منابع آبی کشور بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر خشکسالیهای متوالی، افزایش دمای هوا، افت بارندگی و پیامدهای تغییرات اقلیمی قرار دارند.
در چنین شرایطی، مدیریت منابع آب دیگر صرفاً به ذخیرهسازی و تأمین نیازهای شرب و کشاورزی محدود نمیشود و حفظ کارکردهای اکولوژیکی مخازن آبی به یکی از الزامات توسعه پایدار تبدیل شده است.
از این جنبه، آغاز مطالعات پایه و تدوین نقشه راه حفاظت از دریاچه سد شهید شاهچراغی را میتوان بخشی از رویکرد جدید مدیریت یکپارچه منابع آب دانست؛ رویکردی که تلاش میکند میان بهرهبرداری اقتصادی، حفاظت محیطزیستی و پایداری اکوسیستمها توازن ایجاد کند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که سد شهید شاهچراغی یکی از زیرساختهای مهم تأمین آب شهرستان دامغان به شمار میرود.
این سد با ظرفیت ذخیرهسازی حدود 21 میلیون مترمکعب، نقش مؤثری در تأمین بخشی از نیازهای آب کشاورزی و شرب منطقه ایفا میکند و هرگونه کاهش ظرفیت ذخیره، افت کیفیت آب یا تشدید رسوبگذاری میتواند بر امنیت آبی منطقه تأثیر مستقیم داشته باشد.
ضرورت پیوند امنیت آبی با حفاظت از تنوع زیستی
تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده است که کاهش بارشها و افت آورد رودخانههای بالادست در برخی مقاطع موجب کاهش قابل توجه ورودی آب به این سد شده و ضرورت برنامهریزی بلندمدت برای حفاظت از آن را بیش از پیش نمایان کرده است.
در کنار کارکردهای تأمین آب، دریاچه پشت سد شهید شاهچراغی طی سالهای اخیر به یکی از زیستگاههای ارزشمند حیات وحش در شرق استان سمنان تبدیل شده است.
شکلگیری این پهنه آبی در منطقهای با اقلیم خشک و نیمهخشک، شرایط مناسبی را برای حضور گونههای مختلف جانوری و پرندگان مهاجر فراهم کرده و به افزایش تنوع زیستی منطقه کمک کرده است. کارشناسان محیطزیست معتقدند چنین زیستگاههایی در مناطق کمآب کشور از اهمیت ویژهای برخوردارند و حفاظت از آنها میتواند نقش مؤثری در حفظ تعادل اکولوژیک و جلوگیری از تخریب زیستبومهای طبیعی داشته باشد.
با این حال، این اکوسیستم با چالشهای متعددی نیز روبهرو است. رسوبگذاری تدریجی در مخزن سد، کاهش حجم ذخایر آبی، نوسانات کیفیت آب، فشارهای ناشی از بهرهبرداری انسانی و آثار تغییرات اقلیمی از جمله مهمترین تهدیدهایی هستند که آینده این دریاچه را تحت تأثیر قرار میدهند.
تجربه بسیاری از سدهای کشور نشان داده است که بیتوجهی به روند رسوبگذاری و پایش مستمر کیفیت منابع آبی میتواند در بلندمدت موجب کاهش ظرفیت مفید مخازن، افزایش هزینههای نگهداری و تضعیف کارکردهای زیستمحیطی آنها شود.
از سوی دیگر، بررسی دیدگاههای منتشرشده در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی محلی نشان میدهد حساسیت افکار عمومی نسبت به وضعیت منابع آبی دامغان و آینده دریاچه سد شهید شاهچراغی افزایش یافته است.
بسیاری از فعالان محیطزیست و شهروندان بر ضرورت حفاظت از این پهنه آبی، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز، مدیریت بهینه مصرف آب و اجرای برنامههای علمی برای حفظ اکوسیستم منطقه تأکید دارند.
این مطالبه اجتماعی میتواند پشتوانهای مهم برای اجرای موفق برنامههای حفاظتی و مدیریتی در سالهای آینده باشد.
کارشناسان حوزه محیطزیست و منابع طبیعی بر این باورند که موفقیت برنامه جامع مدیریتی دریاچه سد شهید شاهچراغی تنها به انجام مطالعات پایه محدود نخواهد شد، بلکه استمرار پایشهای علمی، همکاری میان دستگاههای اجرایی، مشارکت جوامع محلی، تأمین اعتبارات لازم و استفاده از ظرفیت دانشگاهها و مراکز پژوهشی نیز در تحقق اهداف این طرح نقش تعیینکننده خواهد داشت. تجربههای موفق در مدیریت تالابها و مخازن آبی کشور نیز نشان داده است که دستیابی به نتایج پایدار، نیازمند نگاه فرابخشی و مشارکت همه ذینفعان است.
نقشه راهی برای آینده پایدار مهمترین پهنه آبی دامغان
در مجموع، آغاز تدوین نقشه راه حفاظت و مدیریت پایدار دریاچه سد شهید شاهچراغی را میتوان اقدامی راهبردی برای آینده منابع آبی و زیستمحیطی دامغان ارزیابی کرد.
این برنامه در صورت تدوین و اجرای دقیق، نهتنها میتواند به حفظ ذخایر آبی، ارتقای کیفیت زیستگاهها و تقویت تنوع زیستی منطقه کمک کند، بلکه ظرفیت آن را دارد که به الگویی موفق برای مدیریت علمی مخازن آبی در مناطق نیمهخشک کشور تبدیل شود؛ الگویی که میان نیازهای توسعهای، امنیت آبی و حفاظت از محیطزیست توازن برقرار کرده و زمینهساز پایداری بلندمدت این سرمایه ارزشمند طبیعی باشد.
انتهای پیام/363/
