به گزارش خبرگزاری تسنیم از اراک، بحران کم‌آبی و افت مستمر منابع آب زیرزمینی، امروز به یکی از مهم‌ترین چالش‌های توسعه در استان مرکزی و به‌ویژه شهرستان زرندیه تبدیل شده است؛ شهرستانی که به دلیل کاهش شدید بارندگی، نبود منابع آب سطحی پایدار و وابستگی کامل به سفره‌های زیرزمینی، بیش از بسیاری از مناطق استان تحت تأثیر خشکسالی‌های پیاپی قرار گرفته است.

کاهش بارندگی، افت سالانه سطح آب‌های زیرزمینی، توسعه صنعتی بدون تأمین منابع آبی متناسب، افزایش برداشت از چاه‌ها و تشدید پدیده فرونشست زمین، مجموعه‌ای از عوامل نگران‌کننده‌ای است که آینده تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت زرندیه را با ابهام مواجه کرده است؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در سیاست‌های مدیریت منابع آب را بیش از گذشته آشکار می‌کند.

در کنار اقدامات نظارتی برای کنترل برداشت از چاه‌ها، نصب کنتورهای هوشمند، مقابله با برداشت‌های غیرمجاز و حرکت به سمت استفاده از پساب در صنایع، کارشناسان معتقدند عبور از بحران آب بدون اصلاح الگوی مصرف، افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی و مشارکت جدی مردم در صرفه‌جویی امکان‌پذیر نخواهد بود.

در همین راستا، خبرنگار تسنیم در گفت‌وگویی تفصیلی با محمدتقی معصومی، رئیس منابع آب شهرستان زرندیه، آخرین وضعیت منابع آبی این شهرستان، مهم‌ترین چالش‌ها، اقدامات انجام‌شده و برنامه‌های پیش‌رو برای مدیریت بحران آب را بررسی کرده است که مشروح این مصاحبه در زیر می‌آید:

*برداشت از سفره‌های زیرزمینی بیش از دو برابر ظرفیت مجاز است

*افت 51 درصدی بارندگی در زرندیه؛ زنگ خطر برای منابع آب زیرزمینی

*فاجعه خاموش در زرندیه؛ 800 میلیون مترمکعب آب زیرزمینی از دست رفت

*توسعه صنعتی بدون آب، زنگ خطر برای آینده شهرستان

*وابستگی کامل زرندیه به آب‌های زیرزمینی؛ بحرانی که هر سال عمیق‌تر می‌شود

*اگر مدیریت مصرف انجام نشود، با بحران بی‌بازگشت روبه‌رو خواهیم شد

*نبود آب یعنی نابودی صنعت، کشاورزی و مهاجرت مردم

*زرندیه از نظر منابع آبی، مظلوم‌ترین شهرستان استان مرکزی است

تسنیم: مهم ترین چالش منابع آب در شهرستان زرندیه و استان مرکزی چیست؟

معصومی: شهرستان زرندیه از نظر منابع آبی، شهرستان مظلوم واقع شده که ما در تمامی جلسات، مسئله‌ آن مطرح شده است. اگر زرندیه را در مقایسه با شهرستان‌های اطراف در نظر بگیریم، با وجود میزان بارندگی سال گذشته، زرندیه نسبت به استان کمترین میزان بارندگی را داشته است.

از مهرماه 1404 تا تیرماه 1405 که سال آبی محسوب می‌شود، طبق داده‌های ایستگاه هواشناسی کریم‌آباد، متوسط بارندگی زرندیه 90 میلی‌متر بوده است؛ این میزان در مقایسه با سال گذشته، 7 میلی‌متر کمتر و نسبت به متوسط کل شهرستان، 51 درصد کاهش داشته است و بحث اصلی این است که بارندگی زرندیه نسبت به استان بسیار کمتر است و حتی نسبت به شهرستان خودمان، 51 درصد افت بارندگی را تجربه کردیم.

 زرندیه در مقایسه با ساوه، که دارای حوزه آبریز و ورودی‌هایی نظیر سد ساوه است، سدی با ظرفیت 270 میلیون متر مکعب که اگر مانند سال 1397 شاهد بارندگی خوبی باشیم، می‌تواند آب شهرستان را برای چند سال تأمین کند، ولی زرندیه با چنین ظرفیتی مواجه نیست.

تسنیم: وضعیت سفره های آب زیرزمینی زرندیه در حال حاضر چگونه است؟ آیا افت سطح آب نگران کننده است؟

معصومی: در حال حاضر، میزان آب قابل برنامه‌ریزی برای برداشت در شهرستان زرندیه، 80 میلیون مترمکعب تعیین شده است. با این حال، واقعیت موجود نشان می‌دهد که اکنون در حال برداشت 180 میلیون مترمکعب از ذخایر آب‌های زیرزمینی هستیم؛ این بدان معناست که میزان برداشت فعلی، بیش از دو برابر ظرفیت پایدار و قابل برنامه‌ریزی است که منجر به بروز چالش‌های جدی شده است.

از نظر منابع آب سطحی، وضعیت شهرستان در مقایسه با مناطقی نظیر ساوه، بسیار حساس است؛ چرا که تمرکز اصلی تأمین آب بر آب‌های زیرزمینی استوار بوده است. تنها منبع آب سطحی، رودخانه پیک‌است که به رودخانه رودشور می‌ریزد؛ اما این رودخانه از سال 1398 به دلیل خشکسالی‌های پی‌درپی، دچار افت شدید شده و همچنین سرشاخه های دیگر نیز با کمبود شدید آب مواجه هستند.

یکی از عوامل کلیدی که منجر به این حجم از برداشت بی‌رویه شده، توسعه صنعتی در زرندیه است. در حال حاضر، فاز ضلع شمالی شهرک صنعتی زرندیه با اضافه شدن حدود 400 واحد جدید در حال ساخت است. مشکل اصلی اینجاست که استقرار شرکت‌ها در شهرستان بدون در نظر گرفتن برنامه‌ریزی برای تأمین منابع آب صورت گرفته است. علیرغم تذکرات مکرر و برگزاری جلسات متعدد در خصوص این چالش، روند توسعه صنعتی همچنان ادامه دارد و فشار بر منابع آب را دوچندان می‌کند.

در خصوص وضعیت تراز آب‌های زیرزمینی، آمارها بسیار نگران‌کننده است. میانگین کسر مخزن سالانه در حوزه فرونشست‌زمینی حدود 35 میلیون مترمکعب است که منجر به افت تراز آب زیرزمینی به میزان 0.8 تا 1.2 متر در سال شده است. این روند باعث شده است که در 20 سال گذشته، حدود 800 میلیون مترمکعب از مخزن آب ما کسر شود. همچنین، پدیده فرونشست زمین به دلیل این افت تراز، به چالشی غیرقابل چشم‌پوشی تبدیل شده است.

بیشترین سهم مصرف آب در شهرستان مربوط به بخش کشاورزی است که اصلی‌ترین عامل بحران محسوب می‌شود؛ زیرا بخش بزرگی از این برداشت‌ها به روش‌های سنتی و غرق‌آبی انجام می‌گیرد. در نهایت، اگر امروز در مدیریت منابع آب در بخش‌های کشاورزی، صنعت و آب شرب اقدام فوری صورت نگیرد و همکاری جدی مردم در زمینه صرفه‌جویی در مصرف جلب نشود، با بحران بی‌بازگشت مواجه خواهیم بود.

مدیریت منابع آب در دشت زرندیه؛ تبدیل شدن به شهرستان پایلوت بازار آب

تسنیم: برای جلوگیری از برداشت های غیرمجاز و مدیریت چاه‌های کشاورزی چه اقداماتی انجام شده است؟

معصومی: دشت زرندیه در حوزه کشاورزی، با مشکل چاه‌های غیرمجاز مواجه نیست و این موفقیت با همکاری دادستان شهرستان زرندیه، که لازم است از ایشان و همچنین دستگاه قضایی و مردم تشکر شود  حاصل شده است. دشت زرندیه برخلاف سایر دشت‌ها، از همکاری بسیار شدیدی از سوی مردم برخوردار است و به همین دلیل، امکان حفر چاه غیرمجاز در آن بسیار پایین است.

در خصوص اقداماتی که در زمینه برخورد با حفر چاه‌های غیرمجاز انجام شده است، باید گفت که ما تمام پرونده‌های خود را در این حوزه، پیش از این، تا 228 فقره اصلاح و تعدیل کردیم تا مصرف بهینه صورت گیرد. بیشتر چاه‌های کشاورزی دارای نصب‌کنتر هستند و پیگیری‌های لازم را انجام شده است. همچنین برنامه برش استانی داریم که طبق آن، هر سال باید به تعداد معین نصب‌کنتر انجام شود؛ این برنامه سالانه اجرا شده و امسال نیز قرار است نزدیک به 32 حلقه چاه  نصب‌کنتر انجام شود. علاوه بر این، پایش مستمر برای چاه‌ها وجود دارد و با چاه‌هایی که برداشت بی‌رویه دارند، برخورد شده و از طریق پلمپ و صدور اخطاریه با آن‌ها برخورد می‌شود.

 در حوزه رودخانه‌ها نیز پایش مستمر وجود دارد؛ به‌ویژه روستای ورده که در سال‌های گذشته اقداماتی در حوزه رودخانه صورت گرفته که منجر به پرونده‌سازی و انجام اقدامات لازم شده است. همچنین، چاه‌های فرم 5 تعیین تکلیف شده‌ و زرندیه جزو محدود شهرستان‌هایی است که چاه‌های فرم 5 (یعنی چاه‌های قبل از سال 1385) در آن تعیین تکلیف شده و دیگر چاهی در این زمینه نداریم؛ همچنین چاه‌های فرم 1 نیز تعیین تکلیف شده‌است.

شهرستان زرندیه به عنوان یک شهرستان پایلود در بازار آب انتخاب شده است تا به دلیل نیاز آبی شهرستان در بخش صنایع، برنامه‌های لازم برای اجرای آن پیش برود؛ اقدامات صحیح و پیشنهاداتی که می‌توانند وضعیت را بهبود بخشند عبارتند از؛ قیمت‌گذاری واقعی آب، آموزش و فرهنگ‌سازی، کشت گیاهان مقاوم به خشکی، مدیریت روان و آبخیزداری و کاهش هدررفت در شبکه توزیع، همچنین استفاده از پساب که برخی از شرکت‌های زرندیه دارای آن هستند و می‌توان از آن استفاده بهینه داشت.

کاهش مصرف خانگی و مدیریت در آب شرب شهری که اگر این موارد محقق شود، وضعیت ما بسیار بهتر از اکنون خواهد شد و در نهایت، امروزه نوع آبیاری به سمت آب‌های زیرسطحی تغییر یافته است که برای اولین بار توسط بنیان مستضعفان در حال انجام است؛ به این صورت که از حالت قطره‌ای خارج شده و به سمت آبیاری زیرسطحی رفته است. این‌ها مواردی بود که انجام شده است.

تسنیم: با توجه به خشکسالی‌های اخیر، آیا احتمال اعمال محدودیت‌های جدید برای مصرف آب وجود دارد؟

معصومی: ما در فرآیند اصلاح و تعدیل، محدودیت‌های لازم را اعمال می‌کنیم؛ به عنوان مثال، در مورد چاهی با پروانه 30 لیتر، بر اساس محاسبات و فرمول‌های مربوطه، میزان مجاز با اعمال تعدیل کاهش می‌یابد. لازم به ذکر است که ما با اداره توزیع برق همکاری نزدیکی داریم؛ لذا در صورت بروز هرگونه مصرف مازاد (چه در بخش برق و چه در بخش آب)، مدیریت شبکه به صورت سراسری و از طریق سطوح استانی و کشوری اقدام به قطع جریان برق چاه‌های کشاورزی می‌نماید. به دلیلشرایط بحرانی موجود، نظارت و پیگیری‌های این امر با سخت‌گیری بسیار بالایی صورت می‌گیرد.

تسنیم: چه پروژه‌های مهمی در حوزه تامین و انتقال آب در زرندیه در دست اجراست؟

معصومی: در حال حاضر، طرح مشخصی برای مدیریت منابع آب شهرستان زرندیه در دستور کار قرار ندارد. علی‌رغم برگزاری جلسات متعدد با حضور نماینده مردم ساوه و زرندیه در مجلس شورای اسلامی و فرماندار زرندیه، اقدامات عملیاتی در این زمینه صورت نگرفته است.

 با توجه به وابستگی شدید منابع آبی شهرستان به آب‌های زیرزمینی و محدودیت‌های موجود، ضرورت دارد مدلی مشابه الگوی شهرستان ساوه در تامین آب از منابع مجاور مانند کوچه ری پیاده‌سازی شود. همچنین، ایجاد یک ساختار پایدار از طریق انتقال آب از شهرستان‌ها یا استان‌های همجوار باید در دستور کار برنامه‌ریزی بلندمدت قرار گیرد؛ چرا که در غیر این صورت، شهرستان با بحران جدی کم‌آبی مواجه خواهد شد. متأسفانه تا این لحظه، تصمیم قطعی در خصوص برنامه‌ریزی راهبردی برای این موضوع اتخاذ نشده است.

کنترل هوشمند مصرف آب؛ گامی در جهت پایداری منابع آبی

تسنیم: سهم صنعت، کشاورزی و شرب در مصرف آب استان چگونه مدیریت می‌شود؟

معصومی: مدیریت بخش آب شرب بر عهده سازمان آب و فاضلاب است و بر اساس بررسی‌های صورت گرفته، میزان مجاز برداشت آب شرب در شهرستان زرندیه معادل 262 لیتر بر ثانیه تعیین شده است. با توجه به نیازهای شرب در چهار شهرک اصلی شامل زرندیه، پرندک، خشکرود و رازقان و با استناد به تعداد چاه‌های موجود، درخواست‌های تاسیس بر اساس نیاز واقعی به مدیریت آب و فاضلاب ارائه می‌گردد. پس از تایید، تاسیسات در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد.

در بخش شهرک‌های صنعتی، مدیریت بر عهده خود شهرک است. درخواست‌های تاسیس بر اساس نیاز  شهرک‌ها ارائه می‌شود و سازمان بر اساس میزان نیاز مشخص شده، نسبت به واگذاری اقدام می‌کند. لازم به ذکر است که سازمان در فرآیند تخصیص و مدیریت مستقیم آب شرب و آب صنعتی دخالتی ندارد.

سازمان، مدیریت مستقیم بر منابع آب کشاورزی دارد. این مدیریت بر اساس پروانه‌های بهره‌برداری و میزان تیتراژ مشخص شده در پروانه انجام می‌پذیرد. جهت نظارت دقیق، سیستم‌های کنتور بر روی چاه‌ها نصب می‌گردد. همچنین، با هماهنگی شرکت توزیع برق، مصرف انرژی چاه‌ها نیز تحت نظارت قرار می‌گیرد. درصورت مصرف بیش از حد مجاز خارج از محدوده پروانه، اقدامات قانونی صورت خواهد گرفت. سیستم جدید به این صورت است که کشاورزان از طریق کارت‌های شارژی که بر اساس میزان متراژ و سهمیه تعیین می‌شود، مدیریت مصرف خود را بر عهده دارند و کشاورز موظف است برای دریافت سهمیه مصرف خود، مطابق برنامه از طریق شارژ کارت اقدام نماید.

تسنیم: برنامه شرکت، برای تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و حفظ منابع آب زیرزمینی چیست؟

معصومی: در حال حاضر، برنامه‌ای جهت اجرای پروژه‌های تغذیه مصنوعی آبخوان در محدوده دشت زرندیه در دستور کار قرار ندارد. تمرکز اصلی اقدامات جاری بر مدیریت و کنترل برداشت از منابع آب زیرزمینی است. با توجه به الگوی بارش‌های موجود در منطقه، ظرفیت اجرایی و پتانسیل لازم جهت پیاده‌سازی طرح‌های تغذیه مصنوعی در حال حاضر فراهم نمی‌باشد و میزان برداشت از ذخایر موجود، بر اساس ظرفیت‌های موجود صورت می‌گیرد. همچنین در خصوص وجودبرنامه‌های مشابه در سایر استان‌ها، اطلاعات دقیقی در اختیارمان نیست.

پتانسیل‌های بهره‌برداری از پساب جهت توسعه صنعتی در زرندیه

تسنیم: آیا استفاده از پساب برای صنایع می‌تواند فشار بر منابع آب را کاهش دهد؟

معصومی: استفاده از پساب‌های تصفیه‌شده در شهرک‌های صنعتی می‌تواند راهکاری کلیدی برای رفع چالش کم‌آبی صنایع غیرآب‌خور باشد. بسیاری از صنایع که حساسیت بالایی نسبت به آلودگی آب ندارند، می‌توانند از این منابع استفاده کنند؛ مشابه الگویی که شرکت‌هایی مانند شرکت طبیعت در پیش گرفته‌است.

در نمونه‌های موفق دیگر، شرکت فولاد دشتستان است که با هدف مدیریت هزینه‌ها و حفظ منابع آب شیرین، بخشی از نیاز خود را از پساب تصفیه‌شده شهرستان پرند تأمین کرده و اکنون در مرحله انتقال آب قرار دارد و با اقدامات اخیر مدیریت استان و فرمانداری در شهرستان خشکرود زرندیه، فرصت مناسبی مهیاست تا شرکت آب و فاضلاب با تعامل با بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران، فرآیند استفاده از پساب را تسهیل کنند. این رویکرد نه‌تنها به حفظ ذخایر آب شیرین کمک می‌کند، بلکه با تأمین پایدار نیاز صنایع، محرک بزرگی برای اقتصاد و توسعه صنعتی منطقه خواهد بود.

تسنیم: مردم زرندیه چه نقشی در عبور بحران آب می‌توانند داشته باشند؟ اگر بخواهید یک خبر امیدوارکننده درباره آینده منابع آب زرندیه به مردم بدهید، آن خبر چیست؟

معصومی: مردم به خوبی می‌دانند که مصرف بیش از حد آب‌های زیرزمینی، بزرگترین چالش امروز است. زمانی که  فقط به آب‌های سطحی اتکا می‌کردیم، سختی‌های به همراه  داشت، اما با امنیت همراه بود یکی از بزرگان زرندیه در سال‌های اخیر می‌گفت؛ در گذشته برای کار به شهرهای دیگر رفت‌ و‌ آمد داشتند؛ اما امروز، خطر بزرگتری در کمین است اگر این روند برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی ادامه یابد، نه فقط برای کار، بلکه برای بقا، مردم ناچارند از شهرستان زرندیه کوچ کنند!

بحران فعلی و نبود سد در شهرستان

زرندیه، وضعیت را بسیار حساس کرده است. امروزه با تکیه بر آب‌های زیرزمینی آب تأمین می شود، در حالی که این منابع در حال تمام شدن هستند باید اقداماتی را در نظر داشته باشیم؛ ارزش آب را درک کنیم و مصرف بهینه دیگر یک پیشنهاد نیست، یک ضرورت است، مردم باید بدانند که نبود آب، یعنی نابودی صنایع، کشاورزی و در نتیجه مهاجرت اجباری از شهرستان زرندیه است. امیدواریم با بارش‌های نعمت الهی، این دوران خشکسالی سپری شود و وضعیت به حالت مطلوب بازگردد. اما یادتان باشد، تا زمان بارش، تنها سلاح ما در مقابل بحران کم آبی، صرفه‌جویی است.

گفت‌و‌گو از: فاطمه نوری

انتهای پیام/711/