خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: میدان نقش جهان یکی از شاخصترین میدانهای تاریخی جهان، بیش از چهار قرن است که نه تنها به عنوان شاهکاری از معماری و شهرسازی عصر صفوی شناخته میشودبلکه نمونهای کمنظیر از تلفیق زندگی شهری، تجارت، آیین، فرهنگ و هنر ایرانی به شمار میرود. میدانی که ثبت آن در فهرست میراث جهانی یونسکو صرفاً به دلیل شکوه معماری چهار بنای پیرامونی آن نبوده بلکه سازمان یونسکو این مجموعه را به دلیل حفظ یک نظام شهری منحصربهفرد، تداوم حیات اجتماعی و ارزش برجسته جهانی آن به ثبت رسانده است.
در دهههای اخیر یکی ازمهمترین رویکردهای مدیریت میراث فرهنگی درشهرهای تاریخی جهان بازگرداندن عرصههای تاریخی به عابران پیاده بوده است. ازفلورانس و دوبروونیک گرفته تا بروژ، سالزبورگ، کراکوف و بخشهای تاریخی پاریس، سیاست مشترک مدیران شهری کاهش حضور وسایل نقلیه و افزایش امنیت و آرامش شهروندان و گردشگران بوده است.این رویکرد نه تنها با هدف حفاظت از کالبد تاریخی دنبال میشود بلکه کیفیت تجربه حضور در میراث جهانی را نیز ارتقا میدهد؛تجربهای که در آن آرامش، امنیت و امکان مکث و تماشای میراث، بخشی از ارزش اثر تاریخی محسوب میشود.
در ایران نیز طی سالهای گذشته میدان نقش جهان به تدریج به سمت تقویت رویکرد پیادهمداری حرکت کرده است.حذف تردد موتورسیکلتها از عرصه میدان یکی از مهمترین مطالبات فعالان میراث فرهنگی، کسبه بازار و شهروندان بود که پس از سالها پیگیری به نتیجه رسید و بسیاری آن را گامی در راستای حفاظت از مهمترین فضای تاریخی اصفهان ارزیابی کردند.
با این حال طی دو سال گذشته، حضور گسترده اسکوترهای برقی در میدان نقش جهان بار دیگر بحثی جدی را میان کارشناسان میراث فرهنگی، معماران، شهرسازان و مدیران شهری ایجاد کرده است؛ موضوعی که تنها به یک وسیله حملونقل محدود نمیشود بلکه پرسشهای مهمتری را درباره فلسفه پیادهراه، نحوه مدیریت عرصههای ثبت جهانی، حقوق عابران پیاده، امنیت گردشگران و نسبت میان توسعه گردشگری و حفاظت از میراث جهانی مطرح میکند.
از این رو خبرگزاری مهر در گزارش پیش رو این موضوع را از منظر استانداردهای جهانی، اصول حفاظت از میراث فرهنگی و تجربه سایر کشورها بررسی کرده است.
میدان تاریخی، فضای چندمنظوره است؛ اما نه برای هر نوع فعالیت
شعله وحدتپور عضو ایکوموس ایران و دانشآموخته دکترای مرمت بناها و بافتهای تاریخی در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اینکه برداشتهای امروز از مفهوم چندمنظوره بودن میدان نقش جهان با واقعیت تاریخی آن فاصله دارد، اظهار کرد: میدان نقش جهان از ابتدای شکلگیری خود فضایی انعطافپذیر بوده اما انعطافپذیری هرگز به معنای پذیرش هر نوع کاربری نیست. این میدان در دوره صفوی محل برگزاری بازی چوگان، آیینهای رسمی، رژههای نظامی، جشنهای حکومتی و مراسم عمومی بوده اما هیچیک از این کاربریها به صورت همزمان یا بدون برنامه در میدان جریان نداشته است.
وی افزود: هر یک از این فعالیتها زمان، نظم و ضابطه مشخصی داشتهاند و در هنگام برگزاری یک رویداد، سایر فعالیتها متوقف میشد. بنابراین استناد به گذشته تاریخی میدان برای توجیه هر نوع استفاده امروزی، برداشت دقیقی از تاریخ شهرسازی ایران نیست.
این پژوهشگر حوزه مرمت بناهای تاریخی ادامه داد: حتی در دوره پهلوی که میدان به عنوان یک پارک شهری مورد استفاده قرار گرفت نیز این تغییر کاربری به معنای بیضابطه شدن فضا نبود. هیچگاه قرار نبود که یک فضای عمومی تاریخی میزبان همه فعالیتهای ممکن باشد. همانگونه که نمیتوان انتظار داشت همه برنامههای ورزشی، تفریحی، آیینی و اجتماعی یک شهر در یک میدان تاریخی متمرکز شود، ورود هر وسیله یا فعالیت جدید نیز نیازمند ارزیابی کارشناسی است.
وحدتپور با اشاره به حذف موتورسیکلتها از میدان نقش جهان گفت: حدود ۲.۵سال پیش، با مطالبه جدی مردم، فعالان میراث فرهنگی، کسبه بازار و همراهی دستگاههای مسئول، تردد موتورسیکلتها از میدان حذف شد و این اقدام، گام مهمی در تبدیل میدان به یک فضای پیادهمدار بود؛ فضایی که عابر پیاده بتواند بدون نگرانی با آرامش و امنیت در آن حرکت کند.
وی تصریح کرد: هنوز آثار مثبت این تصمیم به طور کامل نمایان نشده بود که اسکوترها وارد میدان شدند و اکنون همان دغدغههایی که پیشتر درباره موتورسیکلتها وجود داشت، با شکل دیگری دوباره در حال تکرار است؛ با این تفاوت که این بار بسیاری تصور میکنند چون اسکوتر وسیلهای برقی است، بنابراین حضور آن در یک میدان تاریخی نیز بدون اشکال خواهد بود؛ در حالی که موضوع اصلی، صرفاً نوع موتور محرکه نیست، بلکه امنیت، شأن فضای تاریخی و کیفیت حضور عابران است.
هر پیادهراهی ظرفیت پذیرش هر فعالیتی را ندارد
وحدتپور با تأکید بر اینکه مهمترین پرسش، تناسب میان کاربری جدید و هویت تاریخی میدان نقش جهان است، اظهار کرد: اگر از منظر حفاظت میراث فرهنگی به موضوع نگاه کنیم، نخست باید این پرسش را مطرح کنیم که آیا اساساً اسکوتر با شأن و ماهیت یک میدان ثبت جهانی سنخیت دارد یا خیر. پاسخ من به این پرسش منفی است زیرا امروز بخش عمده استفادهکنندگان اسکوتر در میدان، نوجوانان و جوانانی هستند که بدون هیچ ضابطه مشخصی در تمام عرصه میدان حرکت میکنند و عملاً هیچ مرزی میان مسیرهای تردد، فضای گردشگری، سنگفرشهای تاریخی، سکوها و محدوده مقابل حجرههای بازار قائل نیستند.
این عضو ایکوموس ایران با اشاره به استناد برخی افراد به نمونههای خارجی افزود:گاهی گفته میشود در اروپا نیز اسکوتر در بافتهای تاریخی وجود دارد بنابراین استفاده از آن در میدان نقش جهان نیز ایرادی ندارد اما این قیاس ناقص است. در بسیاری از شهرهای تاریخی اروپا اسکوتر در مسیرهای مشخص با سرعت محدود تحت نظارت و در قالب نظام مدیریت شهری تعریف شده است. حتی در برخی شهرها استفاده از اسکوتر تنها در ساعات مشخص یا برای تورهای گردشگری هدایتشده مجاز است و هیچگاه به شکل آزاد و بدون کنترل در عرصه اصلی یک اثر ثبت جهانی انجام نمیشود.
وی با اشاره به تجربه برخی شهرهای تاریخی گفت: حتی در تهران نیز زمانی که برای بازدید از بافت تاریخی عودلاجان از اسکوتر استفاده شد، این اقدام در قالب یک برنامه مشخص، با مسیر تعیینشده، زمان محدود و مدیریتشده انجام گرفت، نه اینکه هر روز و بدون هیچ محدودیتی، دهها اسکوتر در تمام فضای تاریخی تردد کنند. این دو موضوع را نباید با یکدیگر یکسان دانست.
وحدتپور با اشاره به افزایش گزارشهای مردمی درباره برخورد اسکوترها با عابران گفت: تقریباً هر روز خبرهایی از زمین خوردن کودکان، سالمندان یا گردشگران بر اثر عبور اسکوترها شنیده میشود. شاید بسیاری از این حوادث رسانهای نشود، اما واقعیت این است که احساس ناامنی به یکی از مهمترین پیامدهای حضور بیضابطه این وسایل تبدیل شده است.
ثبت جهانی، مجوز آزمون و خطا نیست
وحدتپور با انتقاد از آنچه فقدان مطالعه کارشناسی پیش از گسترش استفاده از اسکوتر در میدان نقش جهان توصیف کرد، گفت: پرسش اصلی این است که بر اساس کدام مطالعه، کدام ارزیابی اثر بر میراث فرهنگی و با استناد به کدام تجربه موفق بینالمللی، این نتیجه حاصل شده است که میدان نقش جهان ظرفیت استقرار دائمی اسکوتر را دارد؟ اگر قرار باشد صرفاً به دلیل عمومی بودن یک فضای تاریخی، هر نوع فعالیت جدیدی وارد آن شود، در آینده چه مبنایی برای جلوگیری از ورود سایر فعالیتهایی که با هویت این میدان همخوانی ندارند، باقی خواهد ماند؟
وی افزود: گاهی برای توجیه این موضوع گفته میشود که میدان نقش جهان یک فضای باز شهری است و مردم باید بتوانند از امکانات مختلف استفاده کنند، اما این استدلال از اساس با فلسفه حفاظت از میراث جهانی تفاوت دارد. هیچکس نمیپذیرد که همه فعالیتهای ورزشی، تفریحی یا نمایشی در یک اثر ثبت جهانی متمرکز شوند. هر فضای تاریخی، ظرفیت مشخص، هویت مشخص و ضوابط مشخصی دارد و نمیتوان بدون ارزیابی تخصصی، هر نوع بارگذاری جدیدی را به آن تحمیل کرد.
پیادهراه، بدون امنیت معنایی ندارد
پیروز حناچی، معمار، استاد دانشگاه و از صاحبنظران شناختهشده حوزه شهرسازی، معتقد است اصل مسئله نه مخالفت یا موافقت با اسکوتر بلکه نحوه مدیریت حضور آن در قلمرو عمومی است. وی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: دوچرخه و اسکوتر از جمله پدیدههایی هستند که طی دو دهه اخیر در بسیاری از شهرهای دنیا گسترش یافتهاند. البته درباره اسکوتر، به دلیل سرعت بالاتر و ویژگیهای خاص آن، مسائل ایمنی جدیتری مطرح شده است و امروز حتی در کشورهای اروپایی نیز یکی از مهمترین موضوعات مورد بحث، تدوین مقررات مشخص برای استفاده از این وسایل است.
میدان نقش جهان، فضای عبور نیست؛ فضای مکث است
حناچی با اشاره به جایگاه ویژه میدان نقش جهان در نظام شهرسازی ایران اظهار کرد: باید به این نکته توجه داشت که کارکرد اصلی چنین میدانی، ایجاد امکان حضور، مکث، تماشا و تعامل اجتماعی است. مردم به میدان نقش جهان نمیآیند که صرفاً از نقطهای به نقطه دیگر بروند بلکه میآیند تا از کیفیت فضا، معماری، چشمانداز تاریخی و محیط فرهنگی آن استفاده کنند.
وی با اشاره به تجربه برخی شهرهای اروپایی گفت: در شهرهایی مانند پاریس توسعه مسیرهای دوچرخه و اسکوتر بر اساس مطالعات شهری، نظرسنجی از شهروندان و ارزیابی آثار آن انجام میشود. حتی در آنجا نیز با افزایش حوادث، مقررات سختگیرانهتری برای استفاده از اسکوتر وضع شده است. بنابراین اگر از تجربه جهانی سخن میگوییم، باید همه ابعاد آن را ببینیم نه صرفاً حضور این وسیله در برخی خیابانها.
حناچی گفت: امروز در بسیاری از شهرهای دنیا، اصل بر این است که سهم خودروهای شخصی کاهش یابد و سهم پیاده، دوچرخه و حملونقل عمومی افزایش پیدا کند، اما این سیاست به معنای رها کردن فضاهای عمومی نیست. اتفاقاً هرچه سهم پیاده بیشتر میشود، ضرورت نظم، تفکیک و رعایت حقوق عابران نیز بیشتر احساس میشود.
وی تأکید کرد:اگر امنیت عابر پیاده مخدوش شود یکی ازمهمترین اهداف پیادهراهسازی از بین خواهد رفت.به همین دلیل معتقدم هر تصمیمی درباره میدان نقش جهان باید بر پایه مطالعات تخصصی، ضوابط روشن و ارزیابی مستمر اتخاذ شود تا هم ارزشهای میراثی میدان حفظ شود و هم اگر قرار است شیوه جدیدی از جابهجایی مورد استفاده قرار گیرد حقوق همه استفادهکنندگان این فضای تاریخی رعایت شود.
میراث جهانی، پیش از هر چیز به آرامش نیاز دارد
محمدحسین طالبیان، دبیر کمیته ملی حفاظت از بناها و محوطههای تاریخی ایران نیز معتقد است مهمترین وظیفه مدیریت مراکز تاریخی، ایجاد محیطی امن، آرام و متناسب با شأن میراث فرهنگی برای خانوادهها، شهروندان و گردشگران است.طالبیان در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در همه کشورهای دنیا تلاش میشود مراکز تاریخی تا حد امکان به فضاهایی آرام، ایمن و مناسب برای حضور مردم تبدیل شوند. هر اندازه این فضاها آرامتر باشند، هم حرمت تاریخ بهتر حفظ میشود و هم کیفیت تجربه بازدیدکنندگان افزایش پیدا میکند. البته هیچ کشوری خالی از مشکل نیست و در نقاط مختلف جهان نیز نمونههای موفق و ناموفق وجود دارد، اما آنچه اهمیت دارد، تلاش مستمر برای کاهش عوامل برهمزننده آرامش این مراکز است.
مراکز تاریخی با آرامش معنا پیدا میکنند، نه با ازدحام و هیجان
طالبیان با بیان اینکه فلسفه پیادهراهسازی در مراکز تاریخی جهان، بازگرداندن کیفیت زندگی به این فضاهاست، گفت: هرچه حضور خودروها، وسایل پرسرعت و عوامل ایجادکننده ناامنی در این مراکز کمتر باشد امکان شکلگیری یک تجربه مطلوب شهری برای مردم بیشتر میشود. بسیاری از خانوادهها با این هدف به مراکز تاریخی میآیند که چند ساعت را در آرامش سپری کنند از معماری، فضای شهری و هویت تاریخی لذت ببرند و با خاطرهای خوش به خانه بازگردند.
وی افزود: هر عاملی که این آرامش را بر هم بزند خواه یک وسیله نقلیه باشد یا هر فعالیت دیگری، باید با نگاه کارشناسی مورد بررسی قرار گیرد. مدیریت میراث فرهنگی صرفاً حفاظت از کالبد بناها نیست، بلکه حفاظت از کیفیت حضور انسان در این فضاها نیز بخشی از مأموریت آن محسوب میشود.
طالبیان ادامه داد: در بسیاری از مراکز تاریخی دنیا برای نحوه استفاده از فضا منشورهای رفتاری و دستورالعملهای مشخصی تدوین شده،دراین دستورالعملها مشخص میشود چه فعالیتهایی با شأن آن فضای تاریخی سازگار است و چه فعالیتهایی میتواند به امنیت، آرامش یا هویت آن آسیب وارد کند. هدف از این ضوابط، محدود کردن مردم نیست بلکه حفظ کیفیت میراث برای نسلهای آینده است.
باید ارزش میدان را برای جامعه تبیین کرد
وی افزود: میدان نقش جهان صرفاً یک میدان شهری نیست این مجموعه یکی از برجستهترین شاهکارهای خلاقیت انسانی است که طی قرنها حفظ شده و امروز به عنوان بخشی از میراث مشترک بشریت شناخته میشود.از این رو باید همه تصمیمها درباره آن با حساسیت و دقت بیشتری اتخاذ شود.
وی تصریح کرد: بهترین کاربری برای چنین فضایی، تقویت حضور مردم، افزایش فرصت مکث، ارتقای کیفیت گردشگری فرهنگی، معرفی ارزشهای تاریخی و فراهم کردن امکان تجربه آرام و ایمن از این محیط است.هراقدامی که این هدف راتقویت کند،درمسیر حفاظت از میراث جهانی قرار دارد و هراقدامی که این کیفیت را کاهش دهد، نیازمند بازنگری است.
آنچه از مجموع دیدگاههای این سه صاحبنظر برمیآید مخالفت با فناوری یا حملونقل پاک نیست؛ بلکه تأکید بر یک اصل بنیادین است که در ادبیات حفاظت از میراث فرهنگی و طراحی شهری جهان نیز جایگاه ویژهای دارد؛ اینکه هر فناوری، هر کاربری و هر شیوه جدید استفاده از فضا، باید متناسب با هویت، ظرفیت و ارزشهای همان مکان تعریف شود.
اکنون پرسش اصلی دیگر این نیست که اسکوتر وسیلهای مدرن است یا سنتی، برقی است یا سوخت فسیلی پرسش این است که آیا حضور آن، آن هم به شکل گسترده و بدون نظام مدیریتی مشخص، با فلسفه پیادهراه، الزامات حفاظت از یک اثر ثبت جهانی و حق شهروندان برای تجربه آرام و ایمن از مهمترین میدان تاریخی ایران سازگار است یا خیر.
