مراسم وداع و تشییع پیکر آیتالله سید علی خامنهای در تهران، صرفنظر از همه تحلیلها و اختلافنظرهای سیاسی، به یک رویداد اجتماعی و سیاسی کمنظیر تبدیل شده است. حضور گسترده مردم، این مراسم را از یک آیین سوگواری فراتر برده و آن را به رخدادی با پیامدهای مهم داخلی و بینالمللی تبدیل کرده است.
در عرصه بینالمللی، مهمترین اثر این حضور گسترده، تقویت بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران است. یکی از مهمترین متغیرهای محاسبات امنیتی دولتهای خارجی، میزان انسجام اجتماعی و سرمایه سیاسی یک نظام در شرایط بحرانی است. هرگاه تصور شود که یک حکومت از پشتوانه اجتماعی برخوردار نیست، احتمال افزایش فشارهای سیاسی، امنیتی و حتی نظامی علیه آن افزایش مییابد. اما نمایش حضور میلیونی مردم در مراسم تشییع رهبر جمهوری اسلامی، این پیام را به بازیگران خارجی منتقل میکند که ساختار سیاسی ایران همچنان از ظرفیت بسیج اجتماعی قابل توجهی برخوردار است و هرگونه محاسبه درباره بیثباتسازی کشور باید با این واقعیت سنجیده شود.
در همین چارچوب، واکنشهایی که در روزهای اخیر از سوی برخی مقامات و رسانههای خارجی منتشر شده، نشان میدهد که ابعاد این حضور، بسیاری از برآوردهای پیشین درباره وضعیت افکار عمومی ایران را با چالش مواجه کرده است. اگر تحلیلگران غربی پیش از این بر شکاف دولت و جامعه تأکید میکردند، اکنون ناچارند حضور گسترده مردم در این مراسم را نیز بهعنوان یکی از متغیرهای مهم در ارزیابی آینده ایران لحاظ کنند.
اما شاید اثر مهمتر این رخداد، در عرصه داخلی باشد. در سالهای اخیر، جمهوری اسلامی با مجموعهای از بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مواجه بوده که بر سرمایه اجتماعی و ادراک عمومی از مشروعیت سیاسی آن تأثیر گذاشته است. رخدادهای اعتراضی و تنشهای داخلی نیز این تصور را در بخشی از جامعه و حتی در افکار عمومی جهان ایجاد کرده بود که شکاف میان حکومت و بخش قابل توجهی از جامعه افزایش یافته است.
تشییع میلیونی آیتالله خامنهای، فارغ از اینکه همه اقشار جامعه در آن مشارکت داشتهاند یا خیر، نشان داد که جمهوری اسلامی همچنان از توانایی بسیج بخش بزرگی از جامعه در بزنگاههای تاریخی برخوردار است. همین ظرفیت میتواند بخشی از آسیبهای واردشده به مشروعیت سیاسی نظام را ترمیم کند و سرمایه نمادین جدیدی برای ساختار سیاسی جمهوری اسلامی ایجاد نماید.
البته بازسازی مشروعیت، صرفاً با برگزاری یک مراسم تاریخی کامل نمیشود. مشروعیت سیاسی زمانی پایدار خواهد ماند که این سرمایه اجتماعی با اصلاح حکمرانی، افزایش کارآمدی، بهبود وضعیت اقتصادی، مبارزه مؤثر با فساد و تقویت مشارکت عمومی همراه شود. اگر چنین مسیری دنبال شود، تشییع آیتالله خامنهای میتواند نقطه آغاز مرحلهای جدید در تثبیت انسجام ملی باشد؛ اما اگر این سرمایه اجتماعی به سیاستهای عملی تبدیل نشود، اثرات آن بهتدریج کاهش خواهد یافت.
از این منظر، مراسم وداع با آیتالله خامنهای تنها یک آیین سوگواری نبود؛ بلکه رخدادی بود که هم پیام بازدارندگی به رقبای خارجی مخابره کرد و هم فرصتی برای بازسازی سرمایه سیاسی و مشروعیت داخلی جمهوری اسلامی فراهم آورد. اینکه این فرصت تاریخی چگونه مدیریت شود، مهمترین مسئله پیش روی نظام سیاسی ایران در دوران پس از آیتالله خامنهای خواهد بود.
