به گزارش همشهری آنلاین، دماوند پیش از آنکه یک کوه و قله مرتفع باشد، میراثی برای ماست که از هزاران سال تاریخ، اسطوره، ادبیات، آیین و هویت ایرانی ساخته شدهاست.
دماوند در اسطورهها
عضو شورای عالی میراث فرهنگی در گفتوگو با همشهریآنلاین، دماوند را از منظر ویژگیهای طبیعی پدیدهای یگانه میداند و میگوید: «دماوند در مسیر کمربند کوهستانی جهان، یعنی کمربند هیمالیا ـ آلپ، واقع شده و رفیعترین قله این کمربند در ایران است؛ کوهی که محصول فعالیت آتشفشانی است.»
سیدمحمد بهشتی تأکید میکند که ویژگیهای جغرافیایی دماوند همه ماجرا نیست و این کوه برای ایرانیان، به واسطه پیوند عمیقش با اسطورهها، جایگاهی هویتی دارد.
بهشتی ادامه میدهد: «وقتی در اساطیر راجع به دماوند حرف میزنیم، بیشک داستان به بند کشیدن ضحاک از سوی فریدون در کوه دماوند برای ما تداعی میشود؛ قصهای که جایگاه شاخصی در اسطوره ایرانی دارد. این موضوع یعنی تعامل بسیار کهن تاریخی جامعه ایران با این پدیده طبیعی.»
در روایتهای اساطیری ایران، دماوند جایگاهی ویژه دارد. علاوه بر داستان ضحاک و فریدون، روایتهایی از پرورش زال به دست سیمرغ، پرورش فریدون با گاو برمایه در دامنههای البرز، پیوند کیومرث، جمشید، کیکاووس، منوچهر، آرش کمانگیر و دیگر شخصیتهای اسطورهای با این سرزمین و همچنین جایگاه ویژه دماوند در اوستا، همگی بخشی از این روایتها هستند. در این روایتها، دماوند منزلگاه میترا، ایزد مهر، و گذرگاه روان انسانها پس از مرگ نیز توصیف شده است.
شعر «دماوندیه» ملکالشعرای بهار، افسانههای مردم لاریجان، باورهای روستاییان درباره قله، نامهای تاریخی چشمهها، ترانههای محلی، شیوههای سنتی کوچ، دانش بومی شناخت گیاهان دارویی و حتی روایتهای کوهنوردان قدیمی، همگی بخشی از میراث فرهنگی دماوند به شمار میروند.
مردم محلی باور دارند بخارهای گوگردی این کوه، نفسهای ضحاکِ در بند است. برخی نیز میگویند در شبهای آرام تابستان، نالههای او از دل کوه شنیده میشود؛ گویی هنوز در بند فریدون گرفتار است. این روایت نهتنها یک داستان حماسی، بلکه حامل پیامهای فلسفی و اجتماعی عمیقی است؛ اینکه ظلم پایدار نیست و عدالت سرانجام پیروز خواهد شد.
نام دماوند نیز برگرفته از «دم» به معنای بخار و «آوند» به معنای مه، دود و بخار آتشفشان دانسته میشود.
نمادینترین مشخصه ایران
بهشتی در ادامه، دماوند را نمادینترین مشخصه ایران میداند و ادامه میدهد: «اگر بخواهید چند پدیده را نام ببرید که معرف ایران باشد، حتما یکی از آنها دماوند خواهد بود.»
از دیدگاه او، این وجه نمادین به سرودها، نقاشیها و دیگر جلوههای فرهنگی نیز راه یافته است. بهشتی میافزاید: «دماوند یک نشانه آشنا برای همه اهل فرهنگ ایران است. بدین معنا که دماوند حتی در صفت فرهنگی و صفت اسطورهای هم نمادین و یگانه است.»
بهشتی یادآوری میکند: «از اینکه چنین پدیدهای در سرزمینمان داریم که به تنهایی معرف قدمت کشور است و شکوه و بلندی آن، معرف ستبری و استواری ایران است، باید شادمان باشیم.»
روز دماوند تلنگری است تا بار دیگر موضوع ثبت جهانی این کوه بررسی شود؛ زیرا ویژگیهای دماوند فراتر از یک اثر طبیعی است و ظرفیت بررسی در قالب یک منظر فرهنگی را نیز دارد؛ موضوعی که نیازمند پژوهش، مستندسازی و تهیه پرونده برای ارسال به یونسکو و ثبت جهانی است.
هجوم غیرمسئولانه کوهنوردها، تاثیر مخرب فعالیت معادنی که به صورت افقی در چند جبهه قلب دماوند را شکافته اند، انباشت زباله و نبود مدیریت واحد برای حفاظت از این میراث ملی و طبیعی ایران تدوین نهایی پرونده ثبت جهانی کوه دماوند را با مشکل مواجه کردهاست.
