خبرگزاری مهر- گروه استانها؛ اعتیاد به مواد مخدر تنها یک ناهنجاری فردی با اختلال رفتاری محدود نیست بلکه بحرانی چند لایه و ویرانگر در ابعاد مختلف جسمی، روحی، اخلاقی، خانوادگی و اجتماعی بوده و نه تنها انسان را از مسیر رسیدن به حیات طیبه باز میدارد بلکه فرد بیمار و اطرافیانش را از داشتن یک زندگی عادی و طبیعی محروم میکند.
گستردگی آسیبها و آثار مخرب اعتیاد و مصادیق نوظهور و روزافزون آن بر زندگی فردی و اجتماعی افراد جامعه ضرورت بازاندیشی در الگوهای پیشگیری و درمان این بلای خانمانسوز را دو چندان میکند و اهمیت ویژه ظرفیتهای معنوی و تربیتی دین و آموزههای قرآنی و روایی را یادآور میشود. اعتیاد در منظومه فکری اسلام نه تنها منبع آسیب جسمی بلکه یک تهدید جدی علیه سلامت معنوی و اجتماعی جامعه است که باید جلوی آن گرفته شود.
ششم تا ۱۲ تیرماه هر سال با عنوان هفته مبارزه با مواد مخدر در تقویم کشورمان نامیده شده و همین بهانهای بود تا در واپسین روزهای این هفته به گفتگو با یک نویسنده و پژوهشگر قرآنی در چهارمحال و بختیاری بپردازیم و راهکارهای قرآنی و روایی درمان و پیشگیری از اعتیاد را جویا شویم.
تقدم و اولویت پیشگیری بر درمان در آموزههای دینی
اصغر طهماسبی بلداجی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اینکه انسان موجودی برخوردار از کرامت الهی است و حفظ و صیانت از سلامت جسم و روان او از مهمترین مؤلفههای رشد فردی و اجتماعی و معنوی بهشمار میرود، اظهار کرد: هر پدیدهای که موجب آسیب به جسم و ایجاد اختلال در سلامت روانی انسان شود، یک تهدید جدی برای انسان و جامعه بوده و از منظر اسلام پذیرفته نیست.
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد با ذکر اینکه اعتیاد به مواد مخدر یکی از عوامل جدی آسیبزا به جسم و روان انسانها بوده و انسان را از مسیر کمال و تعالی باز میدارد، ادامه داد: اعتیاد بلایی خانمانسوز است که آسیبهای فردی، خانوادگی و اجتماعی فراوانی در پی دارد و انواع ناهنجاریهای اخلاقی و اجتماعی را ایجاد میکند.
طهماسبی با تأکید بر اینکه با تکیه بر اصول و قواعد کلی دین اسلام میتوان راهکارهای معرفتی و معنوی برای پیشگیری و درمان پدیده نوظهور اعتیاد ارائه داد، افزود: جامعیت و جاودانگی دین مبین اسلام توانایی پاسخگویی به سوالات درباره این معضل نوپدید اجتماعی را دارد که خوب است مورد توجه قرار گیرد.
این نویسنده و پژوهشگر قرآنی بیان کرد: آموزههای دینی همواره بر تقدم و اولویت پیشگیری بر درمان تأکید دارد و قائل به صیانت از انسان بر پایه اصل «دفع مفسده» است. اسلام در قبال آسیبی همچون اعتیاد رویکرد صرفاً انفعالی و درمانمحور ندارد بلکه پیشگیری فعال از هر گونه مفسده، مهمترین تکلیف فردی و اجتماعی برای حفظ سلامت، کرامت و حیات طیبه است.
طهماسبی با بیان اینکه قرآن کریم با ارائه معیار «غلبه زیان بر منفعت» یک مبنای عقلانی و شرعی برای پیشگیری را به دست میدهد، افزود: در آیه ۲۱۹ از سوره مبارکه بقره موسوم به آیه تحریم قمار و شراب، قرآن تصریح دارد که حرام الهی حتی اگر منفعت داشته باشد حرام است و تعبیر «إِثْمٌ کَبِیرٌ» بر این اعمال به معنی منع از آنهاست. همین معیار و قاعده عام برای هر عمل یا مادهای که آثار مخرب بر سلامت جسم و روح داشته باشد، مشمول این حکم بوده و مصداق این حرام الهی قرار میگیرد.
چرا مصرف مواد مخدر جزء محرمات است
وی با تصریح اینکه در معارف روایی نیز زیانبخشی اعمال و اشیاء معیار حرام بودن و سودمندی معیار حلال بودن است، ادامه داد: بر این اساس، مواد مخدر به علت تضعیف قوای جسمانی و روانی، زوال عقل و اراده و بر هم زدن تعادل فردی و اجتماعی ذاتأ در شمار محرمات قرار میگیرد.
طهماسبی ادامه داد: اسلام همچنین بر طبق قاعده فراگیر «لا ضَرَرَ و لا ضِرار فی الإسلام» هرگونه رفتار ضررآفرین را نهی میکند و لذا نه تنها مصرف، بلکه تولید، توزیع یا ترویج مصرف مواد مخدر ممنوع بوده و باید با آن مقابله شود. حکومت اسلامی مأموریت دینی صیانت و پاسداری از سلامت و کرامت انسانها را بر عهده دارد لذا در پیشگیری و مبارزه با مواد مخدر تکلیف اصلی بر دوش حاکمیت است.
وی با بیان اینکه بر طبق آموزههای دینی صیانت از انسان در برابر ابتلا به آسیبها در پرتو آگاهیبخشی تحقق میپذیرد، تصریح کرد: پیشگیری، اصلاح و درمان بدون شناخت از ماهیت هلاکتزای مواد مخدر امکانپذیر نیست. قرآن با ارائه مفهوم «التَّهْلُکَةِ» در آیه ۱۹۵ از سوره مبارکه بقره، به انسان نسبت به نابودی و هلاکت جسم و روح خود هشدار میدهد و ترک عامل هلاکتزا را مصداق احسان و نیکوکاری میداند.
طهماسبی دعوت به تامل در طعام در آیه «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَیٰ طَعَامِهِ» (عبس/۲۴) را نیز مورد تأکید قرار داد و گفت: بر طبق نص صریح قرآن همانطور که غذای جسم باید سلامتآفرین باشد، غذای روح نیز باید منجر به قرب الهی و رشد معنوی انسان بشود. عوامل نابودگری همچون موارد مخدر مانع این رشد و تعالی و بالندگی است و لذا از منظر اسلام به عنوان «مفسده» باید دفع و دور شود.
راهکارهای قرآنی و روایی درمان اعتیاد
عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد با تأکید بر اینکه درمان اعتیاد فرآیندی صرفاً پزشکی نبوده و مستلزم بازسازی درونی است، افزود: از منظر اسلام راهکارهای درمان اعتیاد هم ناظر به تحول در نگرش، باور و بینش و هم اصلاح کنشها، عادتها و سبک زندگی است که توأمان باید مورد توجه قرار گیرد.
طهماسبی نخستین راهکار و اقدام شناختی و معرفتی برای درمان اعتیاد را استمداد از امدادهای غیبی دانست و توضیح داد: در وهله نخست، بیمار باید منبع قدرت و اتکای خود را بازتعریف کند که این مهم در گرو تقویت ایمان و اعتقاد به خدای سبحان محقق است. ایمان و توکل به منبع لایزال الهی هر ناممکنی را برای انسان ممکن میسازد و بر طبق نص صریح قرآن، یاد خدا و استمداد از ذات الهی مایه آرامش و ثبات درون است.
این مدرس دانشگاه دومین راهکار معرفتی درمان اعتیاد را تقویت امید و امیدافزایی خواند و گفت: ناامیدی در ادبیات رواندرمانی اعتیاد یک عامل قوی برای شکست فرآیند درمان بوده و ناامیدی باعث شکلگیری طرحواره منفی نسبت به آینده میشود.
طهماسبی ادامه داد: انسان ناامید باور دارد که هر تلاشی برای بهبود بینتیجه خواهد بود لذا انگیزه در او کاهش مییابد و در نهایت در برابر وسوسهها تسلیم میشود؛ آموزههای دینی ناامیدی را خطای شناختی دانسته و از آن نهی میکند.
وی با یادآوری اینکه امیدواری یک سازه حفاظتی در مقابل ناامیدی و وادادگی و بازگشت به مصرف است، افزود: امیدواری یک اصل اساسی برای حفظ مسیر اصلاح در بیمار است که فرد معتاد را به سمت اصلاح و کنشگری فعال سوق میدهد. قرآن کریم با قاطعیت بر حفظ امیدواری تأکید دارد و یأس از رحمت الهی را در ردیف کفر قرار میدهد.
طهماسبی اظهار کرد: در فرآیند درک و درمان اعتیاد، ابعاد شناختی معرفتی نقش اساسی را ایفا میکند و آموزههای دینی همواره بر اهمیت بنیادین تفکر و تعقل تأکید دارند. اسلام تصریح دارد که تحقق رشد و تعالی فردی وابسته به بلوغ عقلانی است و درمان اعتیاد نیز که یک بیماری اختلال در تصمیمگیری است، در پرتو تعقل رهاییبخش محقق میشود.
درمان اعتیاد در پرتو تعقل رهاییبخش
وی تحقق هرگونه موفقیت شناختی و رفتاری از جمله ترک اعتیاد را مرهون اراده و عزم قوی دانست و بیان کرد: عزم و اراده از نگاه دینی و اخلاقی یک عامل اصلی در شکست دادن مشکلات و غلبه بر سختیها بهشمار میرود و این اهمیت بنیادین را در توصیههای لقمان حکیم به فرزندش در قرآن میبینیم. قرآن همچنین در سوره انفال، آیه ۵۳ بر تغییر درونی و عزم جمعی به عنوان یک ضرورت برای موفقیت جوامع تأکید دارد.
طهماسبی بیان کرد: نظام تربیتی اسلام در مواجهه با اعتیاد رویکردی صرفاً سلبی و محدود به تحریم ارائه نمیدهد بلکه الگویی جامع، انسانساز و بازآفرین عرضه میکند که هدف آن، احیای کرامت انسانی و بازگرداندن فرد به مسیر تعادل و سلامت است.
عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد در پایان گفت: بهرهگیری از ظرفیتهای فرهنگی و تربیتی آموزههای اسلامی در نظامهای آموزشی، برنامههای پیشگیرانه، سیاستگذاری اجتماعی و فرآیندهای درمان و بازتوانی میتواند زمینه کاهش آسیبهای ناشی از اعتیاد و ارتقای سلامت معنوی و اجتماعی جامعه را فراهم سازد.
