به گزارش خبرنگار مهر، سالیان سال، «چکهای رمزدار» (چکهای تضمینشده قدیمی) شاهرگ اصلی انتقال پول در معاملات بزرگ بازار مانند خرید مسکن و خودرو بودند. برگههایی که صادرکننده و ضامن پرداخت آنها خودِ بانک بود و به همین دلیل، اعتبار بالایی در میان مردم داشتند. با این حال، ساختار سنتی این چکها آسیبهای بزرگی به همراه داشت؛ چکهای رمزدار قدیمی به دلیل امکان جابهجایی فیزیکی بدون ثبت هویت در معاملات ثانویه، دستبهدست میچرخیدند و به ابزاری طلایی برای فرار مالیاتی، پولشویی و جابهجایی میلیاردها تومان پول بدون ردپای نظارتی تبدیل شده بودند. از سوی دیگر، خطر جعل سند و کلاهبرداری با چکهای رمزدار جعلی همواره امنیت معاملات مردم را تهدید میکرد.
اکنون سیاستگذار پولی با معرفی و به جریان انداختن «چک تضمینشده صیادی»، رسماً پرونده چکهای رمزدار سنتی را میبندد. این ابزار جدید که فرآیند عملیاتی و توزیع آن در شبکه بانکی آغاز شده است، امنیت معاملهگران را به زیرساختهای دیجیتال متصل میکند. با این جایگزینی بزرگ، سیستم مالی کشور از تاریکی نقلوانتقالات سنتی خارج شده و وارد یک بستر شیشهای و کاملاً قابل رصد میشود. در این گزارش، ابعاد سهگانه این تحول بانکی در پیشگیری از جعل و پولشویی را بررسی میکنیم.
میخ آخر بر تابوت جعل؛ هوشمندسازی فرآیند صدور در سامانه صیاد
در نظام چکهای رمزدار قدیمی، اصالت سند متکی به فیزیک کاغذ، هولوگرام، مهر برجسته و امضای مدیران شعب بود. جاعلان حرفهای با سوءاستفاده از این موضوع، برگههای جعلی بسیار شبیه به واقعیت طراحی میکردند و خریداران بی خبر نیز تا زمان مراجعه به بانک متوجه این کلاهبرداری بازرگاننماها نمیشدند.
با ورود چک تضمینشده صیادی به جریان مالی کشور، اعتبار چک دیگر به کاغذ آن نیست، بلکه به ثبت سیستمی آن در سامانه متمرکز صیاد است. هر زمان که متقاضی درخواست صدور این چک را به بانک ارائه میدهد، شعبه موظف است مشخصات کامل شامل شناسه ملی ذینفع، مبلغ و دلیل صدور را در سامانه ثبت کند تا یک کد یکتای ۱۶ رقمی تولید شود.
این فرآیند صدور سیستمی، جعل فیزیکی را عملاً غیرممکن میسازد. حتی اگر کلاهبرداران موفق به شبیهسازی ظاهری کاغذ چک صیادی شوند، به دلیل ثبت نشدن شناسه در سیستم مرکزی بانک مرکزی، این چک فاقد ارزش بوده و در هیچ شعبهای نقد نخواهد شد. علاوه بر این، صدور چک به صورت سفیدامضا یا بدون درج نام گیرنده در این سامانه غیرممکن است.
قدرتنمایی گیرنده در معامله؛ استعلام آنی و خلع سلاح کلاهبرداران
یکی از نقاط ضعف بزرگ چکهای رمزدار قدیمی، بنبست اطلاعاتی خریدار و فروشنده در زمان انجام معامله (بهویژه در ساعات غیراداری یا روزهای تعطیل) بود. فروشنده راهی برای صحتسنجی ادعای خریدار و اصالت چک رمزدار نداشت جز اینکه تا شروع روز کاری بعدی و مراجعه به بانک منتظر بماند؛ پنجرهای زمانی که فرصت طلایی را برای فرار کلاهبرداران فراهم میکرد.
به جریان افتادن چکهای تضمینشده صیادی این موازنه را به طور کامل تغییر داده است. ذینفعان و گیرندگان چک اکنون این قدرت را دارند که در همان لحظه معامله و پیش از امضای هرگونه سند انتقال مالکیت، اصالت چک را به صورت آنی استعلام کنند. این کار از طریق تارنمای بانک مرکزی، اپلیکیشنهای پرداخت موبایلی، همراه بانکها و خودپردازها امکانپذیر است.
با وارد کردن شناسه ۱۶ رقمی، سیستم به طور دقیق تایید میکند که آیا این چک تضمینشده در سامانه صیاد بانک مرکزی ثبت شده است یا خیر، و آیا مبلغ و هویت ثبتشده در سامانه با برگه کاغذی تطابق دارد؟ این شفافیت آنی، ریسک پذیرش چکهای رمزدار مسروقه، مفقودی یا مجعول را به صفر رسانده و امنیت روانی بیسابقهای را برای فعالان اقتصادی به ارمغان آورده است.
ردیابی مویرگی ریال؛ بستن بزرگراههای گریز مالیاتی و پولشویی
هدف کلان بانک مرکزی از جایگزینی چکهای رمزدار قدیمی با چکهای تضمینشده صیادی، ردیابی دقیق گردش ریال در اقتصاد کشور است. در گذشته، چکهای رمزدار بانکی دستبهدست میشدند و چندین معامله بزرگ را بدون ثبت مشخصات خریداران و فروشندگان واسط پشتیبانی میکردند. این چرخه مبهم، پناهگاهی امن برای فرار مالیاتی و تطهیر پولهای کثیف ناشی از قاچاق یا رانت ایجاد کرده بود.
در طراحی جدید چک تضمینشده صیادی، انتقال فیزیکی و دستبهدست کردن چک بدون ثبت رسمی ممنوع شده است. هرگونه انتقال مالکیت این چک به شخص دیگر، باید به صورت الکترونیکی و با ثبت مشخصات هویت گیرنده جدید در سامانه صیاد انجام گیرد. با این کار، زنجیرهای از تراکنشهای کاملاً شفاف هویتی ایجاد میشود.
نهادهای نظارتی و مالی کشور اکنون میتوانند مسیر حرکت هر ریال انتقالیافته از طریق این چکها را از نقطه شروع صدور تا نقطه نهایی وصول ردیابی کنند. این ردیابی دقیق مانع از رسوب پول در بخشهای تاریک اقتصاد، سفتهبازیهای کلان بازار ارز و طلا و همچنین فرار مالیاتی میشود؛ چرا که هرگونه جابهجایی مالی بزرگ اکنون ملزم به ارائه شناسه هویتی معتبر و ثبت در سیستم یکپارچه کشور است.
