خبرگزاری مهر، گروه استانها، کوروش دیباج: تغییر مدیریت در پایگاه جهانی کاخ چهلستون طی هفتههای اخیر با واکنشها و نقدهایی در میان برخی کارشناسان حوزه میراث فرهنگی همراه بوده است؛ از جمله این انتقاد که آیا مدیر جدید از توان و تجربه کافی برای هدایت یکی از حساسترین پروندههای ثبت جهانی ایران برخوردار است یا خیر.
چهلستون نهتنها یکی از شاخصترین یادگارهای معماری عصر صفوی در اصفهان است، بلکه بهعنوان بخشی از پرونده ثبت جهانی باغهای ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و از منظر تعهدات بینالمللی، دارای الزامات حفاظتی و مدیریتی ویژهای است.
خبرنگار مهر در گفتگویی تفصیلی با مصطفی هادیپور، سرپرست پایگاه جهانی کاخموزه چهلستون، به بررسی رویکرد مدیریتی جدید، پاسخ به انتقادها، وضعیت برنامه مدیریت، مرمتها، حریم منظری، استقلال پایگاه، اقتصاد میراث و شفافیت پرداخت. آنچه در ادامه میخوانید مشروح این گفتوگوی تخصصی است
با توجه به الزامات یونسکو، آخرین نسخه «برنامه مدیریت» پایگاه جهانی چهلستون مربوط به چه سالی است و چه بازنگریهایی را در دستور کار دارید؟ آیا جدول زمانبندی مشخصی برای بهروزرسانی آن اعلام میکنید؟
واقعیت این است که مدت زیادی از حضور من در این مسئولیت نمیگذرد و طبیعی است که در نخستین گام، تمرکز من بر بررسی اسناد، گزارشهای پیشین و شناخت دقیق وضعیت موجود بوده است. در دوره مدیریتهای گذشته، گزارشهای متعددی به تهران و مراجع ذیربط ارسال شده و قطعاً زحمات قابل توجهی در حوزه برنامهریزی و مکاتبات با مرکز انجام شده است. من نیز در امتداد همان مسیر، گزارش جامعی از وضعیت پایگاه را در نشستی رسمی به مدیرکل امور پایگاههای کشور ارائه کردم.
در این ارائه، ما آسیبها را بهصورت طبقهبندیشده در سه محور اصلی شامل آسیبهای منظری، آسیبهای فیزیکی و آسیبهای بیولوژیکی احصا کردیم. موضوعاتی مانند خدشه به حریم منظر، گرههای ترافیکی پیرامون مجموعه، رطوبت، موریانه و فرسایش تزیینات از جمله مواردی بود که بهصورت مستند مطرح شد. این آسیبشناسی مبنای بازنگری در برنامه مدیریت خواهد بود.
در خصوص تاریخ آخرین بازنگری رسمی، نیازمند بررسی دقیقتر مستندات هستم، اما آنچه مسلم است، ما مکلف به انطباق کامل برنامه مدیریتی با آخرین دستورالعملهای حفاظتی یونسکو هستیم. به همین دلیل، پیشنهاد دادهایم بازنگری برنامه مدیریت با مشارکت شورای راهبردی و دانشگاه هنر اصفهان انجام شود تا نسخه جدید مبتنی بر دانش روز مرمت و حفاظت باشد.
در خصوص جدول زمانبندی نیز، برنامه ما این است که پس از عبور از ایام اوج سفر نوروزی، فرآیند رسمی بازنگری را آغاز و طی یک بازه مشخص چندماهه نسخه اصلاحی را تدوین و برای تأیید به مرکز ارسال کنیم. معتقدم پایگاه جهانی بدون برنامه مدیریت بهروز، در معرض آسیبهای تدریجی قرار میگیرد و این موضوع برای ما یک اولویت جدی است.
چهلستون بهواسطه نقاشیهای دیواری و ساختار باغ ایرانی واجد «ارزش جهانی برجسته» شناخته شده است. چه اقدام مشخصی برای پایش مستمر وضعیت نقاشیهای تاریخی و کنترل رطوبت و آسیبهای زیستمحیطی تعریف کردهاید؟
چهلستون هم در قالب کوشک مرکزی و هم در قالب باغ ایرانی واجد ارزش جهانی است؛ بنابراین حفاظت از هر دو بعد برای ما اهمیت یکسان دارد. در بخش باغ، ما گروهی از کارشناسان فضای سبز و متخصصان حوزه باغ ایرانی را دعوت کردهایم تا وضعیت درختان کهنسال، گونههای گیاهی و ساختار اکولوژیک باغ را بررسی کنند.
تأکید من این بوده که نگاه ما به باغ، صرفاً کاشت نمادین درخت در روز درختکاری نباشد، بلکه احیای باغ تاریخی به معنای واقعی کلمه دنبال شود. ما برنامهای برای بازنگری در ترکیب گیاهی، بررسی وضعیت درختان قدیمی و پایش بیماریهای گیاهی در دستور کار داریم و بخش مهمی از اعتبارات پیشنهادی نیز به همین حوزه اختصاص یافته است.
در حوزه نقاشیهای دیواری و تزیینات، همکاری با دانشگاه هنر اصفهان آغاز شده است. یک تیم پژوهشی در حال مطالعه اثر آلودگی هوا، رطوبت و تغییرات اقلیمی بر نقاشیهای صفوی است. موضوع رطوبت از سقف نیز بهصورت اضطراری در بخشهایی برطرف شده و در بودجه سال آینده نیز برای تکمیل مرمت پیشبینی اعتبار کردهایم.
مرمت ستونهای چوبی نیز در قالب فاز نخست پاکسازی آغاز شده و زیر نظر کارشناسان خبره ادامه دارد. تأکید ما این است که هر اقدام حفاظتی مبتنی بر مطالعات آزمایشگاهی و مستندسازی باشد، نه تصمیمهای مقطعی و سلیقهای.
یکی از نقدها، وابستگی شدید پایگاههای جهانی به ساختار اداری استان و نبود استقلال اجرایی است. آیا ساختار تصمیمگیری پایگاه چهلستون را بازتعریف میکنید؟ چه اختیاراتی باید به مدیر پایگاه تفویض شود؟
ابتدا باید بپذیریم که تغییر مدیریت، یک فرآیند طبیعی در نظام اداری کشور است و نباید آن را بهمعنای نفی اقدامات پیشین تلقی کرد. انتخاب مدیران پایگاههای جهانی در چارچوب اختیارات وزارتخانه و مدیرکل امور پایگاهها صورت میگیرد و این یک سازوکار قانونی است.
پایگاههای جهانی بهصورت مستقیم زیر نظر مدیرکل امور پایگاهها فعالیت میکنند و همزمان با ادارهکل استانی در تعامل هستند. این تعامل بهمعنای وابستگی نیست، بلکه نوعی هماهنگی بینبخشی است. همانطور که فرمانداری زیر نظر استانداری است اما استقلال اجرایی خود را دارد.
در چهلستون نیز ما در چارچوب اختیارات مصوب عمل میکنیم. حمایت مدیرکل استان و معاونت میراث فرهنگی استان وجود دارد و در عین حال، مکاتبات مستقیم با تهران برقرار است. بنابراین ساختار قانونی پایگاه مشخص است و خلأ مدیریتی در این زمینه وجود ندارد.
آنچه به نظر من اهمیت دارد، تقویت اختیارات در حوزه تأمین نیرو و تخصیص اعتبار است. یک پایگاه جهانی بدون نیروی انسانی متخصص، عملاً نمیتواند مأموریت حفاظتی خود را بهدرستی انجام دهد و این مطالبه را رسماً به مرکز منتقل کردهایم.
با توجه به همجواری و پیوند تاریخی چهلستون با محور تاریخی شهر و عرصههای پیرامونی میدان نقش جهان، چه سازوکار مشترکی برای مدیریت منظر تاریخی و جلوگیری از مداخلات مخرب پیشبینی کردهاید؟
همسایگی چهلستون با میدان نقش جهان یک فرصت و در عین حال یک مسئولیت مضاعف است. ما در جلسات شورای فنی و حریم استان حضور مستمر داریم و هرگونه مداخله احتمالی در عرصه یا حریم منظر را رصد میکنیم.
اگر تخلفی در حوزه حریم رخ دهد، بلافاصله مکاتبه رسمی انجام میشود و از مسیرهای قانونی پیگیری صورت میگیرد. در مواردی نیز موضوعات به مراجع قضایی ارجاع شده است. این نشان میدهد که موضوع حریم برای ما صرفاً یک بحث نظری نیست.
در حوزه ایمنی، تعامل با شهرداری و آتشنشانی برای آموزش مقابله با حریق در مجموعهای با عناصر چوبی گسترده، آغاز شده است. این همکاریها برای پیشگیری از بحران ضروری است.
البته برخی مسائل مانند گرههای ترافیکی یا پارکینگ موتورسیکلت در حیطه اختیارات مستقیم پایگاه نیست، اما ما این موارد را رسماً به نهادهای ذیربط منتقل کردهایم و پیگیر حل آن هستیم.
در شرایط محدودیت اعتبارات، مدل شما برای تأمین منابع مالی پایدار چیست؟ آیا به سمت درآمدهای اختصاصی پایگاه، مشارکت بخش خصوصی یا صندوق وقف میراث حرکت خواهید کرد؟
واقعیت این است که اعتبارات استانی و کشوری محدود است و ما ناگزیر از پیگیری مستمر برای جذب منابع هستیم. در همین راستا، نشستهایی با مدیرکل امور پایگاهها و مدیران بودجه در سطح وزارتخانه داشتهایم و نیازهای پایگاه را مستند ارائه کردهایم.
در کنار پیگیری بودجه دولتی، پیشنهاد دادهایم بخشی از فضاها در قالب غرفههای موقت و با رعایت ضوابط حفاظتی واگذار شود تا درآمد آن به خود مجموعه بازگردد. این موضوع میتواند در قالب ماده ۸۸ یا از طریق صندوق احیا پیگیری شود.
تأکید من این است که هرگونه واگذاری باید با هدف تقویت حفاظت باشد، نه تجاریسازی افراطی. درآمد اگر به احیای بنا بازنگردد، فلسفهای ندارد. مدل ما ترکیبی از پیگیری اعتبارات ملی، ظرفیتهای قانونی واگذاری محدود و بهرهگیری از صندوق احیاست تا بتوانیم منابع پایدارتری ایجاد کنیم.
با توجه به حساسیت افکار عمومی نسبت به مدیریت آثار جهانی، آیا گزارشهای دورهای حفاظت، مرمت و هزینهکرد را بهصورت عمومی منتشر خواهید کرد؟ سازوکار شفافیت شما چیست؟
شفافیت را یک ضرورت میدانم، نه یک انتخاب. تصمیم داریم پس از پایان ستاد سفر نوروزی، نشست خبری رسمی برگزار کنیم و گزارش عملکرد، آمار بازدید و اقدامات حفاظتی را ارائه دهیم.
گزارشهایی که به مرکز و یونسکو ارسال میشود، در چارچوبهای قانونی قابل انتشار خواهد بود. ما از نقد کارشناسان استقبال میکنیم و آن را فرصتی برای اصلاح میدانیم.
تشکیل شورای راهبردی با حضور اساتید دانشگاه هنر نیز در همین راستاست؛ یعنی تصمیمگیری مبتنی بر خرد جمعی، نه فردی.پاسخگویی به افکار عمومی، بخشی از مسئولیت یک پایگاه جهانی است و ما از آن استقبال میکنیم.
برخی کارشناسان نسبت به کیفیت برخی مرمتهای پیشین انتقاد داشتهاند. آیا ارزیابی فنی مستقلی از وضعیت فعلی کاخ و مرمتهای انجامشده انجام میدهید؟ در صورت وجود اشکال، چه رویکرد اصلاحی دارید؟
من معتقدم مرمت یک علم پویاست و ممکن است آنچه ده سال پیش صحیح تلقی میشد، امروز نیازمند بازنگری باشد. این به معنای تخطئه همکاران گذشته نیست.
در چهلستون، مرمتهای ارزشمندی انجام شده و همکاران ما زحمات زیادی کشیدهاند. با این حال، ارزیابی علمی مستمر یک ضرورت است.با اتکا به شورای راهبردی و دانشگاه هنر، بررسی وضعیت فعلی و انطباق آن با متدهای جدید مرمتی را دنبال خواهیم کرد.اگر جایی نیاز به اصلاح باشد، با رویکرد علمی و بدون جنجال رسانهای اصلاح خواهد شد.
چهلستون صرفاً یک بنای تاریخی نیست، بلکه نماد دیپلماسی عصر صفوی است. چه برنامهای برای فعالسازی ظرفیت بینالمللی این پایگاه در تعامل با یونسکو و شبکه باغهای ایرانی دارید؟
چهلستون تنها یک بنای تاریخی نیست؛ نماد دیپلماسی عصر صفوی است. ما برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت خود را به اداره کل پایگاهها ارسال کردهایم.
برگزاری نمایشگاههای موقت از مرمتهای ادوار مختلف، نمایش تصاویر تاریخی مجموعه و معرفی نظام آبرسانی باغ ایرانی در دستور کار است.همچنین برنامههایی برای آموزش کودکان، کارگاههای صنایع دستی و معرفی معماری ایرانی ـ اسلامی در ایام نوروز پیشبینی شده است.
تمام این برنامهها با هدف تقویت هویت ایرانی، جذب گردشگر و ایفای نقش فعالتر در شبکه باغهای ایرانی طراحی شده و گزارشهای آن بهصورت فصلی ارسال خواهد شد.
