گروه فرهنگ و ادب، یادداشت مهمان- مهدی مرادی، دبیر بخش کتاب دومین جایزه ملی روایت پیشرفت: دومین جایزه ملی کتاب روایت پیشرفت با تمرکز بر روایت انسان، تجربه و مسیرهای زیسته پیشرفت ایران معاصر، توانسته است جان تازهای به زیستبوم روایتگری در حوزه کتاب بدمد و روایت پیشرفت را از کلیگویی و گزارشمحوری، به سوی روایتهای عمیق، مسئلهمحور و انسانی سوق دهد.
جایزه ملی روایت پیشرفت، از همان ابتدا با این پرسش شکل گرفت که «پیشرفت» چگونه و در کجا معنا پیدا میکند. تجربه برگزاری این جایزه نشان داده است که پیشرفت، پیش و بیش از آنکه در نمودارها و گزارشهای آماری دیده شود، در روایت انسانها، در تصمیمها، شکستها، ایستادگیها و امیدهای جمعی شکل میگیرد. ضرورت برگزاری این جایزه دقیقاً از همینجا آغاز میشود؛ از نیاز به ثبت و بازخوانی مسیرهایی که ایران معاصر در آنها پیش رفته، آموخته و گاه زمین خورده است. در فضای فرهنگی کشور، جایزه ملی روایت پیشرفت میکوشد روایت را بهعنوان یک «کنش فرهنگی مؤثر» جدی بگیرد؛ کنشی که میتواند فهم عمومی از پیشرفت را از سطح شعار و کلیگویی، به سطح تجربه، معنا و امکان ارتقا دهد.
در بخش کتاب، وقتی از «روایت پیشرفت» سخن میگوییم، منظور صرفاً گزارش موفقیتها یا بازنمایی نتایج نهایی نیست. روایت پیشرفت، روایت مسیر است؛ مسیری که انسان ایرانی در آن نقش اصلی را ایفا میکند. در این بخش، زندگینامهها، خاطرات، ادبیات مستند، روایتهای تحلیلی و حتی رمان و داستان، زمانی موضوع توجه قرار میگیرند که بتوانند تجربه زیسته پیشرفت را با صداقت، دقت و عمق روایت کنند. آنچه برای ما اهمیت دارد، نشان دادنِ نسبت انسان، مسئله و زمانه است؛ اینکه پیشرفت چگونه از دلِ محدودیتها، بحرانها و تلاشهای جمعی زاده میشود.
بااینحال، کمبود آثار در حوزه «روایت پیشرفت» واقعیتی انکارناپذیر است. یکی از دلایل اصلی این کمبود، تصور نادرستی است که روایت پیشرفت را به متونی شعاری، یکدست و بیچالش تقلیل داده است. بسیاری از نویسندگان و ناشران، یا از ورود به این حوزه پرهیز کردهاند یا آن را فاقد جذابیت روایی دانستهاند. در برابر این وضعیت، راهکار اصلی، بازتعریف روایت پیشرفت است؛ بازتعریفی که شکست، تردید، آزمون و خطا و پیچیدگیهای انسانی را به رسمیت بشناسد و میدان را برای روایتهای صادقانه و چندلایه باز کند.
برای دور شدن از روایتهای کلیشهای، باید «قهرمانان» را از جایگاههای دور و دستنیافتنی پایین آورد و به زیستِ واقعی جامعه نزدیک کرد. نسلِ جدید زمانی با روایتها ارتباط برقرار میکند که انسانها را در متن زندگی، با ضعفها، انتخابها و مسئولیتهایشان ببیند. قهرمان روایت پیشرفت، لزوماً انسانی بینقص نیست؛ بلکه انسانی است که مسئلهای واقعی را دیده، برای حل آن تلاش کرده و تجربهاش قابل انتقال و الهامبخش است. ادبیات داستانی، زندگینامههای تحلیلی و مستندنگاری خلاق، میتوانند در این مسیر نقش تعیینکنندهای ایفا کنند.
در دومین دوره جایزه ملی کتاب روایت پیشرفت، فرآیند انتخاب داوران با تأکید بر تخصص، تجربه و اشراف محتوایی انجام شده است. ترکیب هیئت داوران در هر بخش، بهگونهای طراحی شده که هم شناخت ادبی و روایی را پوشش دهد و هم تسلط محتوایی بر حوزه موضوعی را. داوران بر اساس شاخصهایی چون اصالت روایت، استحکام ساختار، دقت مستندات، عمق تحلیل، نوآوری در پرداخت و نسبت معنادار اثر با مسئله پیشرفت ایران، آثار را مورد ارزیابی قرار میدهند.
در این دوره، بیش از ۳۵۰ اثر به دبیرخانه ارسال شد که پس از بررسی شورای انتخاب، ۱۲۰ اثر به مرحله داوری راه یافتند. بخش کتاب بر اساس تنوع موضوعی آثار، در پنج حوزه «دفاعی و حکمرانی»، «علمی و فناوری»، «فرهنگی و اجتماعی»، «کودک و نوجوان» و «مطبوعات و مجلات» سامان یافت. در هر یک از این بخشها، دو داور متخصص مسئولیت ارزیابی آثار را بر عهده دارند؛ از روایتهای دفاع و حکمرانی که نسبت اراده ملی، مدیریت و پیشرفت را بازخوانی میکنند، تا آثار کودک و نوجوان که با زبان تخیل و داستان، امید به آینده را در ذهن نسل نو میکارند.
دومین جایزه ملی روایت پیشرفت را میتوان نقطه دمیدهشدن خون تازه در رگهای زیستبوم روایت پیشرفت دانست. در بخش کتاب تنوع آثار رسیده، گستره موضوعی آنها و حضور روایتهایی از حوزههای مختلف علمی، اجتماعی، فرهنگی و حتی کودک و نوجوان نشان میدهد که روایت پیشرفت در حال خروج از انحصار قالبهای تکراری و ورود به یک مرحله زندهتر و خلاقانهتر است. این دوره از جایزه، نه فقط یک رویداد رقابتی، بلکه نشانهای از شکلگیری یک جریان فرهنگی نو است؛ جریانی که میتواند نویسندگان، ناشران و پژوهشگران را به بازاندیشی در شیوه روایت پیشرفت وادارد و مسیر تولید آثار جدیتر، صادقانهتر و ماندگارتر را هموار کند.
آثار مورد ارزیابی داوران، کتابها و نشریاتی هستند که در بازه زمانی اعلامشده در فراخوان دومین دوره جایزه ملی روایت پیشرفت منتشر شدهاند و توانستهاند با یکی یا چند محور اصلی جایزه، از جمله «انسان ایرانی»، «تلاش برای حل مسئله»، «جامعه بالنده»، «تجربه و مسیر»، «امید به آینده» و «الگوها و مسیرها» پیوندی معنادار برقرار کنند.
در نهایت، جایزه ملی کتاب روایت پیشرفت بر این باور است که پیشرفت، اگر روایت نشود، به حافظه جمعی راه پیدا نمیکند. این جایزه تلاشی است برای دیده شدن روایتهایی که گذشته را ثبت میکنند، حال را توضیح میدهند و آینده را قابل تصور میسازند؛ روایتهایی که میتوانند سرمایه فرهنگی پیشرفت ایران باشند.
