خبرگزاری مهر، گروه استان ها- حامد عرب زاده: روز جهانی گمرک فرصتی است برای بازخوانی سیر تطور نهادی یکی از بنیادیترین ارکان حکمرانی اقتصادی؛ نهادی که در مرز میان حاکمیت، امنیت و بازار عمل میکند. گمرک در معنای علمی خود، ابزار تنظیمگری تجارت خارجی، پایش جریان کالا و تأمین درآمدهای عمومی است. در این میان، گمرک بندر بوشهر بهعنوان یکی از کهنترین گمرکات فعال کشور، نمونهای برجسته از پیوند تاریخ دریانوردی ایران با شکلگیری نظم گمرکی مدرن به شمار میرود.
جغرافیای اقتصادی بوشهر و پیدایش کارکرد گمرکی
موقعیت جغرافیایی بوشهر در میانه ساحل شمالی خلیج فارس، این بندر را از قرون اولیه اسلامی به یکی از گرهگاههای اصلی شبکه تجارت اقیانوس هند بدل کرد. بوشهر در امتداد مسیرهای دریایی میان هند، شرق آفریقا، شبهجزیره عربستان و فلات ایران قرار داشت و از این حیث، نقش یک بندر واسط منطقهای را ایفا میکرد.
از منظر اقتصاد نهادی، کارکردهای شبهگمرکی در بوشهر پیش از شکلگیری ساختار اداری مدرن وجود داشت. اخذ عوارض بندری، مالیات بر کالاهای وارداتی و کنترل تردد کشتیها توسط حکام محلی و نمایندگان حکومت مرکزی، نوعی نظام ابتدایی تنظیم تجارت را شکل داده بود. این نظام اگرچه فاقد استانداردهای حقوقی مدون بود، اما واجد منطق اقتصادی مشخصی برای صیانت از منافع دولت و ساماندهی مبادلات به شمار میرفت.
بوشهر در دوره صفویه بهتدریج جایگزین بنادر کهنتری چون سیراف شد و به پایگاه اصلی تجارت دریایی دولت مرکزی در جنوب کشور تبدیل گردید. در این دوره، ثبت محمولهها، تعیین سهم دولت از عواید بازرگانی و اعمال محدودیتهای مقداری بر برخی کالاها، نشانههایی از گذار به سمت یک نظم گمرکی منسجمتر بود.
تثبیت جایگاه بوشهر در شبکه تجارت منطقهای
در دوران افشاریه و زندیه، با تمرکز سیاست دریایی دولت بر خلیج فارس، بوشهر اهمیت مضاعفی یافت. توسعه تأسیسات بندری، افزایش حجم تردد کشتیها و گسترش روابط تجاری با بنادر هند و شبهجزیره عربستان، این بندر را به مهمترین دروازه واردات و صادرات جنوب ایران بدل کرد.
از منظر نهادی، این دوره شاهد تقویت نقش دولت در نظارت بر تجارت خارجی بود. تعیین مأموران مشخص برای وصول عوارض، ایجاد دفاتر ثبت کالا و تدوین مقررات عرفی برای ارزیابی ارزش محمولهها، بوشهر را به یکی از پیشرفتهترین نمونههای نظم گمرکی پیشامدرن در ایران تبدیل کرد. در همین مقطع، این بندر به گلوگاه ورود منسوجات، ادویه، فلزات، شکر و چای و همچنین خروج محصولات کشاورزی و صنایع دستی ایران بدل شد.
نقطه عطف نهادی در دوره قاجار
نقطه عطف شکلگیری گمرک به معنای مدرن در بوشهر به دوره قاجار بازمیگردد. افزایش حجم تجارت خارجی ایران، حضور کمپانیهای خارجی و استقرار کنسولگریهای اروپایی در بوشهر، ضرورت ایجاد یک نظام منسجم برای کنترل، ثبت و تعرفهبندی مبادلات تجاری را برجسته کرد.
در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی، با اصلاحات اداری در ساختار گمرکات کشور و بهکارگیری الگوهای نوین حسابداری و ثبت اسناد تجاری، گمرک بوشهر به یکی از پایگاههای اصلی اجرای این سیاستها تبدیل شد. ایجاد دفاتر رسمی ثبت کالا، استانداردسازی تشریفات ترخیص، تفکیک وظایف ارزیابی، وصول و انبارداری و تدوین رویههای نسبتاً یکپارچه، بوشهر را در ردیف مهمترین گمرکات کشور در آن زمان قرار داد.
در این دوره، بوشهر بهعنوان گلوگاه ورود کالاهای مصرفی اروپایی، منسوجات هندی، تجهیزات صنعتی و خروج محصولات کشاورزی جنوب کشور ایفای نقش میکرد. گمرک این بندر، عملاً به یک نهاد تنظیمگر بازار داخلی بدل شده بود که از طریق تعرفهها و محدودیتهای مقداری، بر توازن واردات و صادرات اثر مستقیم میگذاشت.
گمرک بوشهر در سده معاصر و پس از انقلاب اسلامی
در سده معاصر، بهویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، گمرک بوشهر وارد مرحلهای تازه از تحول کارکردی شد. الزامات تأمین کالاهای اساسی در شرایط جنگ تحمیلی، تحریمهای اقتصادی و محدودیتهای لجستیکی، این گمرک را به یکی از مبادی راهبردی پشتیبانی اقتصادی کشور تبدیل کرد.
در این دوره، تمرکز بر واردات اقلام حیاتی، مواد اولیه تولید و تجهیزات صنعتی در کنار توسعه تدریجی زیرساختهای بندری، جایگاه بوشهر را در نقشه لجستیکی کشور تثبیت کرد. همزمان، با رشد صادرات غیرنفتی، گمرک بوشهر از یک گمرک عمدتاً وارداتمحور به یک گمرک دووجهی صادراتی وارداتی تحول یافت.
خرما، میگو، سیمان، محصولات معدنی و فرآوردههای پتروشیمی از جمله اقلامی هستند که در دهههای اخیر سهم قابل توجهی از صادرات غیرنفتی استان را تشکیل دادهاند. گمرک بوشهر بهعنوان حلقه نهایی این زنجیره، نقش تنظیمگر کیفیت، زمانبندی و انطباق این صادرات با استانداردهای بینالمللی را بر عهده داشته است.
گذار به گمرک الکترونیک و حکمرانی دادهمحور
از منظر فنی و نهادی، مهمترین تحول معاصر گمرک بوشهر را باید در گذار به گمرک الکترونیک دانست. استقرار سامانههای اظهار الکترونیکی، تبادل داده با سازمانهای همجوار بندری، پیادهسازی نظام مدیریت ریسک و کاهش وابستگی به بازرسی فیزیکی صددرصدی محمولهها، منطق عملکرد گمرک را از کنترل مبتنی بر حضور انسانی به نظارت هوشمند مبتنی بر تحلیل داده تغییر داده است.
این تحول، پیامدهای اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته است؛ از جمله کاهش زمان ترخیص کالا، کاهش هزینههای مبادله برای فعالان اقتصادی، افزایش شفافیت و کاهش زمینههای فساد اداری. در ادبیات حکمرانی تجاری، چنین گذاری بهعنوان حرکت از «گمرک کنترلی» به «گمرک تنظیمگر هوشمند» شناخته میشود؛ الگویی که گمرک بوشهر نیز بهتدریج در مسیر تحقق آن قرار گرفته است.
بوشهر در افق اقتصاد دریامحور
در چارچوب سیاستهای کلان کشور برای توسعه اقتصاد دریامحور، بندر بوشهر از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی و لجستیکی کمنظیری برخوردار است. نزدیکی به بازارهای هدف منطقهای، دسترسی مستقیم به آبهای آزاد، توسعه بنادر تابع و استقرار صنایع انرژیبر در استان، این بندر را به یکی از نقاط راهبردی جنوب کشور بدل کرده است.
در این ساختار، گمرک بهعنوان حلقه نهادی پیونددهنده دولت و بازار، نقشی تعیینکننده در جذب سرمایهگذاری، رونق صادرات و پشتیبانی از ترانزیت منطقهای ایفا میکند. هر اندازه فرآیندهای گمرکی شفافتر، سریعتر و مبتنی بر فناوریهای نوین باشد، جذابیت بوشهر برای فعالان اقتصادی داخلی و خارجی نیز افزایش خواهد یافت.
چشمانداز نهادی و مسئولیت تاریخی
روز جهانی گمرک تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه یادآور مسئولیتی تاریخی است که بر دوش متولیان این نهاد برای صیانت از منافع ملی و همگامی با تحولات جهانی قرار دارد. گمرک بوشهر با تکیه بر پیشینه چندصدساله، سرمایه انسانی متخصص و ظرفیتهای فناورانه نوظهور، میتواند به الگویی ملی در حکمرانی هوشمند تجارت بدل شود.
تحقق این چشمانداز مستلزم تداوم نوسازی زیرساختها، ارتقای مهارتهای تخصصی کارکنان، توسعه تعامل با بخش خصوصی و بهرهگیری از فناوریهایی چون هوش مصنوعی، تحلیل کلانداده و بلاکچین در مدیریت زنجیره تأمین است. در چنین مسیری، گمرک بوشهر نهتنها حافظ مرزهای اقتصادی کشور خواهد بود، بلکه به پیشران توسعه پایدار استان نیز تبدیل میشود.
در این روز، پاسداشت تلاشهای کارکنان گمرک بوشهر صرفاً قدردانی از یک دستگاه اجرایی نیست؛ بلکه تجلیل از نهادی است که ریشه در تاریخ دریانوردی ایران دارد و امروز در خط مقدم حکمرانی تجاری نوین ایستاده است. نهادی که گذشتهای دیرپا را با آیندهای دادهمحور پیوند زده و همچنان دروازه جنوبی اقتصاد ایران باقی مانده است.
*خبرنگار
