عصر ایران؛ باران ستوده- ششم ژانویه 1944 در اوج جنگ جهانی دوم یکی از شاخصترین بنیانگذاران «روزنامهنگاری تحقیقی» در آمریکا درگذشت. خبرنگاری که با انتشار کتاب «تاریخچه شرکت استاندارد اویل» در ابتدای قرن بیستم غوغایی به پا کرد و توانست این امپراتوری بزرگ را به لرزه درآورد.
نویسنده این کتاب برخلاف تصور بسیاری نه یک مرد بلکه خبرنگار زن جسوری بود که با انتشار این اثر توانست به لیست یکصد روزنامهنگار برتر جهان در قرن بیستم راه یافته و تحول بزرگی را رقم بزند و چه تحولی بالاتر از پایان بخشیدن به انحصار استاندارد اویل.
موفقیت بزرگ «آیدا مینروا تاربل Ida Minerva Tarbell» در «پایان بخشیدن به انحصار استاندارد اویل» به کمک «گزارشگری تحقیقی» موجب شد تا اقدامات زیادی برای تقدیر از وی صورت بگیرد؛ از اعلام خانه آیدا در ایستون کنتیکت در سال 1993 به عنوان یک بنای تاریخی ملی تا راهیابی به تالار مشاهیر ملی زنان در سنکا فالز نیویورک و در گام آخر انتشار تمبر یادبود در سال 2002 .
در زمانهای که مردان جرات رویارویی با استاندارد اویل را نداشتند، این «آیدا» بود که جان دی. راکفلر را به چالش کشیده و رویکردی برخلاف «مارپیچ سکوت» را در پیش گرفت. مارپیچی که همه را در خود بلعیده بود و فرصت نفس کشیدن را از شرکتهای کوچک سلب کرده بود. در چنین شرایطی همه به «هژمونی راکفلر» تن داده بودند و راه گریزی به نظرشان نمیرسید.
آیدا در سالهای پایانی قرن نوزدهم و ابتدای قرن بیستم که تعداد خبرنگاران زن به تعداد انگشتان دست هم نمیرسید، توانست مشی متفاوت و جسورانه را در پیش بگیرد. رویکردی که تمام مناسبات «استاندارد اویل» را افشا کرد و به «صدای بیصدایان» تبدیل شد.
«متولد شهر ایری پنسیلوانیا »هرگز امید نداشت که افشاگریش به سرانجام برسد، او با یک مثلث محصور شده بود از یک سو پدرش از کارگران سابق نفتی و زخم خورده از انحصار استاندارد اویل بود که او را از مواجهه با راکفلر برحذر میداشت. از سوی دیگر شبکه «ثروت و قدرت» مرتب در برابرش مانعتراشی میکرد. شاید باورش سخت باشد، اما تعداد زیادی از اعضای سنا از استاندارد اویل حقوق میگرفتند. حتی بارها مجله «مک کلور» به دلیل انتشار مقالات افشاگرانه از سوی بانکهای راکفلر تهدید شد . از سوی دیگر امپراطوری بزرگ تبلیغاتی همواره در حال «کنترل و هدایت» مطالب منتشر شده در مورد شرکت بود.
آیدا با وجود محصور شدن در چنین شرایطی ضمن کنار هم قرار دادن تمام قطعههای پازل در کنار یکدیگر ، واقعیت استاندارد اویل را برملا کرد ، این داستان دنبالهدار آنقدر برای مردم آمریکا جذابیت داشت که 400 هزار خواننده را پیشکش مجله کرد.
در اوایل قرن بیستم تهیه گزارش تحقیقی کاری بس دشوار و سخت بود. نه خبری از اینترنت بود نه کتابخانه دیجیتالی که کار را راحت کند. محقق ناچار بود تا روزها در کتابخانه به کاوش پرداخته وتمام کتابخانهها را زیر و رو کند. این همان قدم نخستی بود که آیدا برداشت.
آیدا گام بعدی یعنی گرفتن مصاحبه را جدیتر برداشت و برای رسیدن به این هدف مرتب به مسافرت میرفت. برای او فرقی نداشت که با چه کسی گفتوگو میکند از کارگران معترض کارخانههای بزرگ گرفته تا سهامداران نگران شرکتهای کوچک.
آیدا «پازل گزارشگری تحقیقی» را مرتب توسعه داد، بسیاری از اسناد مکتوب بایگانیها را بررسی و کتابخانهها را زیر و رو کرد تا بتواند تمام حلقهها را تکمیل کند . او برای یافتن رونوشت اسناد معدوم یا پنهان شده به هر دری میزد و به هر «جان کندنی» بود برخی از آنان را مییافت. کمتر موردی از زیر چشم تیزبینش پنهان میماند. گفته میشود در پروژه دیگر یعنی نوشتن کتاب زندگینامه آبراهام لینکن آنقدر مسافرت رفت که در نهایت بیمار شد.
او هزاران سند پراکنده در سراسر کشور را بررسی کرد و یافتههای خود را به کمک مصاحبهها و اطلاعات شاهدان عینی، تقویت و شبهات را برطرف کرد.
آیدا در نهایت توانست ثابت کند که استاندارد اویل چگونه توانسته هر روزتجارت خود را به کمک انحصار بیشتر گسترش داده و کسب و کارهای کوچک را وادار به سکوت و تحمل شرایط موجود کند. همین رویکرد موجب شد تا تئودرو روزولت رئیس جمهور اسبق آمریکا او و همکارانش را «افشاگر» نامیده و ازآنها تقدیر کند.
دقت تاربل در جمع آوری اسناد و بهرهمندی از ادبیاتی قوی در مجله مککلور موقع نوشتن گزارش افشاگرانه علیه استاندارد اویل موجب شد تا در دهه نخست قرن بیستم وی بتواند افکار عمومی را علیه استاندارد اویل بسیج کرد.
در نهایت مجموعه مقالات آیدا تاربل در مجله مککلور، در قالب یک کتاب در سال 1904 منتشر شد و توانست بر قدرت کمپانیهای تبلیغاتی چیره شود و معادلات را تغییر دهد. تاربل ثابت کرد که شرکت استاندارد اویل با خرید شرکتهای کوچک و تبانی با سایر شرکتهای نفتی به منظور بیرون راندن شرکتهای نفتی دیگر که از قوانین راکفلر پیروی نمیکردند، توانسته است کنترل مطلقی بر صنعت نفت کسب کند.
در نهایت رئیسجمهور روزولت این انتقادات را جدی گرفت و وزارت دادگستری ایالات متحده علیه استاندارد اویل اقامه دعوی کرد و استدلال کرد که این شرکت باید به شرکتهای کوچکتر تجزیه شود.
در واقع تلاش تاربل نتیجه داد و شرکت استاندارد اویل در سال ۱۹۱۱ بر اساس حکم دیوان عالی کشور ناقض قانون ضد انحصار شرمن تشخیص داده شد و مجبور به تجزیه به ۳۴ شرکت کوچکتر شد .
موفقیت تاربل موجب شد تا عناوینی همچون «خبرنگار زنی که توانست با بزرگترین تجارت وارد چالش شده و برنده شود» یا «روزنامهنگار تحقیقی زن، بزرگترین سرمایهدار جهان را به زیر کشید و انحصار استاندارد اویل را در هم شکست» بارها برایش به کار برده شود.
مرور میراث تاربل از آن جهت واجد ارزش است که میتوان از آن به حلقه مفقوده روزنامه نگاری کشور یاد کرد. اگر در این زمانه چراغ رسانه هر روز کم سوتر از دیروز میشود به دلیل عدم انتشار گزارشهای تحقیقی و تاثیرگذار است که مطالبات جامعه را پیگیری نمیکند.
البته زیر سوال بردن رسانههای ایران به دلیل عدم انتشار گزارشهای تحقیقی چندان منصفانه نیست. اگر «آیدا تاربل» توانست به عامل تغییر در آمریکا تبدیل شود به این دلیل بود که ساختار سیاسی و قضایی موضوع انحصار شرکت استاندارد اویل را فارغ از هرگونه «مصلحتاندیشی و سیاسیکاری» پیگیری کرد و در جهت احقاق حق برآمد.
در میانه عدم توجه تصمیمگیران و تصمیمسازان دولتی و حکومتی به گزارشهای تحقیقی رسانه نمیتوان انتظار داشت که تجربه مشابه «آیدا تاربل و استاندارد اویل» در کشور ما تکرار شود و روزنامهنگاران بتوانند حقی را اعاده کنند بلکه در برخی از موارد به دلیل افشاگری خود تاوان بزرگی را پرداخت کردند.
