خبرگزاری مهر، گروه استانها: برخی ایدهها، ناگهان متولد نمیشوند؛ آرام، در بستر گفتگوهای تخصصی، نیازهای انباشته منطقهای و خلأهای راهبردی کشور شکل میگیرند و گامبهگام به مطالبهای ملی بدل میشوند. پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد تجاری صنعتی بینالمللی سهجانبه ایران، افغانستان و چین از همین جنس ایدههاست؛ طرحی که نخستینبار در ۲۹ مهرماه ۱۴۰۴ در نشست دیپلماسی منطقهای در مشهد مقدس مطرح شد و امروز به یکی از جدیترین گزینههای توسعهمحور شرق کشور تبدیل شده است.
از یک ایده تخصصی تا طرحی روی میز دولت
این پیشنهاد برای نخستینبار از سوی مرتضی ذاکریان، مدیرکل امور اقتصادی و دارایی خراسان جتوبی مطرح شد. در آن مقطع، ایده منطقه آزاد سهجانبه، بیش از آنکه یک پروژه اجرایی تلقی شود، بهمثابه یک «چارچوب فکری جدید» برای توسعه شرق کشور مطرح شد.
اندکی بعد، همین ایده در جریان اجرای برنامه ملی «ایرانجان» که بهمدت یک هفته به استان خراسان جنوبی اختصاص داشت، در قالب یک گفتوگوی خبری در آنتن ملی مجدداً طرح شد؛ جایی که پیشنهاد شد خراسان جنوبی، نهفقط بهعنوان استان مرزی، بلکه بهعنوان دروازه پیوند سه اقتصاد ایران، افغانستان و چین در نظر گرفته شود. طرح موضوع در رسانه ملی، عملاً ایده را از سطح یک پیشنهاد تخصصی به سطح افکار عمومی و تصمیمسازان ملی ارتقا داد.
گام بعدی، در آذرماه ۱۴۰۴ و همزمان با سفر رئیسجمهور به خراسان جنوبی برداشته شد؛ جایی که در شورای برنامهریزی و توسعه استان، استاندار خراسان جنوبی، سید محمدرضا هاشمی این موضوع را مستقیماً با رئیسجمهور مطرح کرد. پاسخ رئیسجمهور نیز نشان داد که این ایده، از منظر دولت نه یک درخواست استانی و محدود، بلکه یک ضرورت ملی و قابل پیگیری است.
دکتر مسعود پزشکیان در این جلسه تصریح کرد که چنانچه اختیارات این موضوع در حوزه دولت باشد، پیگیری خواهد شد و اگر نیازمند ورود مجلس باشد، مسیر قانونی آن دنبال میشود.
این منطقه آزاد چه مسئلهای را حل میکند؟
مرتضی ذاکریان در گفتگو با خبرنگار مهر در تبیین منطق این پیشنهاد، نقطه آغاز را تحولات ژئواقتصادی منطقه میداند و میگوید: با افزایش اهمیت کریدورهای شرق به غرب و شمال به جنوب، ایران ناگزیر است جایگاه خود را در شبکه تجارت منطقهای بازتعریف کند و در این میان، خراسان جنوبی بهواسطه هممرزی با افغانستان، قرارگیری در مسیر ترانزیتی شرق کشور، دسترسی به شریان جادهای سراسری و ریلی (در آیندهای نزدیک) برخورداری از ذخایر معدنی و نیروی انسانی متعهد، ظرفیت تبدیلشدن به کانون اتصال سه اقتصاد مکمل را دارد.
مدیرکل امور اقتصادی و دارایی خراسان جنوبی، گفت: این طرح بر پایه همافزایی ظرفیتهای سه کشور طراحی شده و هیچکدام بهتنهایی جایگزین دیگری نیستند، بلکه مکمل یکدیگر محسوب میشوند.
وی با اشاره به جایگاه چین در اقتصاد جهانی افزود: چین امروز یکی از قدرتهای اصلی اقتصادی جهان به شمار میرود و از نظر جمعیتی نیز در زمره کشورهای نخست دنیا قرار دارد. نقشآفرینی فعال چین در مجامع بینالمللی و پیشرفتهای چشمگیر این کشور در دهههای اخیر، بهویژه در حوزههای صنعت، فناوریهای نوین و زیرساختهای تولیدی و لجستیکی، ظرفیتی مهم برای شکلگیری همکاریهای اقتصادی پایدار در منطقه محسوب میشود.
ذاکریان ادامه داد: در این الگو، ایران بهواسطه موقعیت ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیک منحصربهفرد خود، نقش پیونددهنده را ایفا میکند. ایران یکی از بازیگران مهم و تأثیرگذار منطقه خاورمیانه است که علاوه بر قرارگیری در مسیر کریدورهای ترانزیتی شرق به غرب و شمال به جنوب، از منابع و ذخایر خدادادی، ظرفیتهای انرژی، توان فنی و مهندسی و همچنین نیروی انسانی جوان، نخبه و متخصص برخوردار است.
مدیرکل امور اقتصادی و دارایی خراسان جنوبی با اشاره به ظرفیتهای افغانستان نیز اظهار کرد: افغانستان کشوری با ظرفیتهای بکر اقتصادی است که از منابع طبیعی متنوع، منابع آب قابلتوجه و نیروی کار فراوان برخوردار است. این کشور میتواند در حوزههایی مانند کشت قراردادی، تولیدات کشاورزی و مشارکت در زنجیره تولید مشترک، نقش مؤثری در منطقه آزاد پیشنهادی ایفا کند.
وی با تأکید بر اهمیت همجواری ایران و افغانستان افزود: حسن همجواری و اشتراکات فرهنگی، دینی و زبانی میان دو کشور، بستر مناسبی برای توسعه تعاملات اقتصادی و تجاری فراهم کرده است. این اشتراکات میتواند هزینههای همکاری را کاهش داده و به شکلگیری روابط پایدار و بلندمدت اقتصادی کمک کند.
ذاکریان تصریح کرد: منطقه آزاد ایران، افغانستان و چین بر مبنای برابری و منافع مشترک طراحی شده و هدف آن ایجاد یک چارچوب همکاری اقتصادی است که در آن هر سه کشور با حفظ جایگاه و شأن خود، در مسیر توسعه منطقهای و تقویت ثبات اقتصادی گام بردارند.
مدیرکل امور اقتصادی و دارایی خراسان جنوبی گفت: چنین مدلی از همکاری سهجانبه، علاوه بر کمک به توسعه شرق ایران، میتواند جایگاه کشور را در معادلات ژئواقتصادی منطقهای ارتقا دهد و زمینهساز شکلگیری تعاملات اقتصادی جدید در سطح فرامنطقهای شود.
وی افزود: از منظر راهبردی، منطقه آزاد سهجانبه میتواند با تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و تقویت همکاریهای منطقهای، تابآوری اقتصاد کشور را در برابر فشارها و محدودیتهای بیرونی افزایش دهد.
وی ادامه داد: استقرار منطقه آزاد در خراسان جنوبی میتواند این استان را از یک «حاشیه جغرافیایی» به یک «محور رشد اقتصادی» تبدیل کند؛ تحولی که پیامد آن توسعه زیرساختها، افزایش نقش ایران در اقتصاد بین الملل، افزایش اشتغال پایدار و با کیفیت، پیشگیری از خام فروشی و تحصیل ارزش افزوده حداکثری، مهاجرت معکوس و ارتقا و تعمیق امنیت مرزها خواهد بود.
وی تصریح کرد: در همین چارچوب، پیشنهاد ایجاد شهرک صنعتی تخصصی مرزی ترجیحاً در محدوده مرز ماهیرود بهعنوان مکمل منطقه آزاد مطرح شده است؛ شهرکی که با تمرکز بر صنایع فرآوری مواد معدنی، بستهبندی محصولات کشاورزی، صنایع دانشبنیان و ایجاد بازارچههای مرزی رسمی، هم معیشت مرزنشینان را تقویت میکند و هم هزینههای مبادلات تجاری را کاهش میدهد.
وی افزود: منطقه آزاد پیشنهادی بر مبنای منطق برد–برد–برد طراحی شده است؛ بهگونهای که هر سه کشور ایران، افغانستان و چین، متناسب با ظرفیتها و مزیتهای خود، از منافع اقتصادی آن بهرهمند میشوند و هیچکدام در موقعیت برتر یا پایینتر تعریف نشدهاند.
وی بیان کرد: منطقه آزاد ایران، افغانستان و چین میتواند بهعنوان حلقه مکمل طرحهای توسعهای شرق کشور، از جمله سواحل مکران و بندر چابهار، عمل کرده و شبکه ترانزیتی شرق ایران را تکمیل کند.
آنچه این ایده را متمایز میکند، صرفاً ابعاد اقتصادی آن نیست؛ بلکه پیوند همزمان توسعه، امنیت و دیپلماسی اقتصادی است. منطقه آزاد ایران–افغانستان–چین با محوریت خراسان جنوبی، اگر با طراحی هوشمندانه و اجرای مرحلهای پیش برود، میتواند از یک پیشنهاد استانی به یک پروژه ملی و حتی بین الملی تبدیل شود؛ پروژهای که شرق ایران را از حاشیه به متن معادلات اقتصادی منطقه بازمیگرداند.
