معمولا جنگها با تانک و موشک روایت میشوند و آدمها فراموش میکنند که در دل همین بحرانها، کسانی هم هستند که باید روی عرشه کشتیها بایستند؛ میان خطر حملات، اختلالهای ناوبری، قطع ارتباطات و نگرانی دائمی برای خانوادههایی که کیلومترها دورتر منتظرند.
به گزارش اعتماد، در جنگی که بخش مهمی از آن در دریا و خلیجفارس جریان داشت، دریانوردان ایرانی به یکی از گروههایی تبدیل شدند که بار سنگین این بحران را بر دوش کشیدند. از آغاز جنگ 40 روزه تا اواسط فروردینماه، دستکم ۴۴ نفر از دریانوردان و فعالان حوزه دریایی جان خود را از دست داده بودند؛ آماری که شامل ۲۲ ملوان، ۱۶ صیاد و ۶ کارگر بندری میشد. با تداوم درگیریها و تشدید محدودیتهای دریایی، این رقم افزایش یافت و حالا دبیرکل سندیکای دریانوردان تجاری ایران میگوید که شمار دریانوردان و کارگران بندری جانباخته از آغاز جنگ تاکنون به ۵۴ نفر رسیده است.
سامان رضایی از خسارات و آسیبهای فراوانی که در جنگ اخیر به صنعت حملونقل دریایی و کشتیرانی، بنادر و دریانوردی وارد شده، سخن گفته و توضیح میدهد: صنعتی که دههها زیر فشار تحریم و تهدید قرار داشت در جنگ بیشترین آسیب را دید. در کنار از دست دادن سرمایهها و زیرساختهای مهم کشتیرانی و بندری از همه مهمتر تعداد قابل توجهی از دریانوردان و کارگران بندری بودند که در این شرایط جان خود را از دست دادند؛ شهید یا مصدوم شدند یا تعدادی به واسطه توقیف کشتی در اسارت نیروی دریایی آمریکا قرار دارند.
به گفته او، بر اساس آخرین آمار ارائه شده در جلسه سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) ۵۴ دریانورد در حوادث دریایی مرتبط با درگیری و محدودیتهای دریایی مرتبط کشته، ۶۶ نفر زخمی و 7 نفر مفقود شدهاند. «در کنار آمار تلفات دریانوردانی که به تایید نماینده ایران در هفتاد و ششمین جلسه کمیته همکاری فنی IMO رسیده است. این جنگ در مجموع به ۳۶۰ کشتی تجاری آسیب رسانده که از این تعداد ۲۵۳ کشتی تجاری غرق یا به طور کامل نابود شدهاند. همچنین طبق آمار ارائه شده توسط ایران، حدود ۵۰ دریانورد ایرانی در کشتی مجستیک و توسکا در این مدت به گروگان گرفته شده بودند که خوشبختانه با تلاش صورت گرفته این نفرات به میهن بازگشتهاند.»
دبیر کل انجمن دریانوردان ایران همزمان به فعالیت شرکتهای کاریابی غیرمجاز در بخش دریایی و نبود نظارت موثر دستگاههای مربوطه بر فرآیند به کارگیری دریانوردان در بخش شناورهای فراساحل با ظرفیت زیر 3 هزار تن، اشاره کرد و گفت: «این یک معضل قدیمی بوده و خسارات و آسیبهای فراوانی به کشور، شرکتهای کشتیرانی و دریانوردان رسانده که متاسفانه در زمان جنگ نیز این فرآیند ادامه داشته است.
در ادامه همین روند، یکی از شرکتهای کاریابی غیرمجاز در دوران جنگ، ۱۴ دریانورد ایرانی را از بندر قشم برای اشتغال روی کشتیهای متعلق به شرکتهای خصوصی اعزام کرد. این افراد با شناور کوچک به سمت محل استقرار کشتی حرکت کردند که در آبهای امارات توسط نیروهای گارد ساحلی آن کشور بازداشت و بیش از یک ماه زندانی و با اتهامهای سنگین امنیتی مواجه شدهاند. انجمن به درخواست خانواده دریانوردان و با همکاری سازمان بنادر و دریانوردی و وزارت خارجه پیگیر موضوع بوده و تاکنون مکاتبات و رایزنیهای متعددی از طرق بین المللی و فشار بر امارات جهت تعیین تکلیف سرنوشت این دریانوردان صورت داده است که با تلاشهای موثر دیپلماسی خارجی کشور و با صرف هزینههای اعتباری بالا در آستانه رفع مشکل هستیم.
باید توجه داشت که انجمن دریانوردان یک نهاد اجرایی نیست و مسوولیت مستقیم عملیات جستوجو، امداد و نجات یا مداخله میدانی را بر عهده ندارد. اما به عنوان یک نهاد رسمی و شناخته شده صنفی، وظیفه اصلی پیگیری حقوق و مطالبات دریانوردان، مستندسازی حوادث و انعکاس مشکلات به مراجع ذیصلاح داخلی و بینالمللی را بر عهده دارد.»
البته در ادامه پیگیریهای انجمن دریانوردی و نهادهای مرتبط، ۱۴ دریانورد یکی از کشتیهای ایرانی که از آوریل در بازداشت کشور امارات بودند، آزاد شده و روز یکشنبه به ایران بازگشتند.
حوادث اخیر در جنگ 40 روزه و روزهای پس از آن به شدت مخرب بود و آسیب جدی را به کشور وارد کرد اما دبیرکل سندیکای دریانوردان تجاری ایران معتقد است که همه این حوادث تلخ تجارب ارزنده و ارزیابی دقیقی از نقاط قوت و ضعف در شرایط بحران را ما نشان داد که باید پس از فرو نشستن این گرد و غبار روی آن کار کرد. «در طول این مدت البته تلاشها و مجاهدتهای خوبی در پشتیبانی از حمل و نقل دریایی در جنگ و حفظ پایداری آن صورت گرفته اما این اقدامات میتوانست بهتر هم باشد.» او با اشاره به برخی ناهماهنگیهایی که طی آن روزها در حوزههای مختلف وجود داشت تاکید کرد: «مسلما تشکیل یک ستاد متمرکز و راهبری تمامی ارگانها و نهادهای مرتبط در این موضوع میتوانست باعث تسریع و برنامه ریزی دقیقتر و آسیبپذیری کمتر در زمان بحران شود.»
اما آنچه در این روزها بیشتر از همه نمایان شد، سختی کار و شرایط طاقتفرسای دریانوردانی بود که ممکن است ماهها دور از خانواده روی آب باشند و مصائب و مسایل فراوانی را تجربه کنند. دبیر کل انجمن دریانوردان ایران از فشارهای روحی، روانی و دوری از خانواده به عنوان یکی از بخشهای سختی کار دریانوردی یاد میکند که حتی ممکن است به صورت مستمر و پیوسته یا ناپیوسته و مقطعی تا ۸ ماه در سال هم به طور بینجامد.
«در گذشته با توجه به محدودیتهای حوزه تکنولوژی ارتباط بین کشتیها با خشکی محدود بود و به صورت تلفنی یا از طریق تلفن ماهوارهای و با هزینههای خیلی سنگین انجام میشد اما با پیشرفت تکنولوژی و ورود گوشیهای هوشمند به بازار و همچنین ظهور اینترنت و توسعه آن در سراسر جهان حتی در اقیانوسها این ارتباط تنگاتنگ شد. این اتفاق از یک جهت مزیت بود ولی از جهت دیگر دریانورد را با تمام مشکلات و مسایلی که خانواده و عزیزان او در خشکی با آن مواجه بودند، به صورت مستمر و مداوم درگیر میکرد. در این شرایط با توجه به این که این ارتباط در دریا بود فردی نمیتوانست در آنجا کاری انجام بدهد و اگر زمانی خبر ناگواری از جمله فوت یا موضوعاتی از این قبیل بود و منتقل میشد تا این دریانورد با تمام محدودیتهایی که در دریا وجود دارد میخواست خود را از وسط اقیانوس یا جایی که حضور دارد به خانواده برساند، فشار روحی و استرس بسیار شدیدی را تحمل میکرد.»
به این شرایط مسوولیت و فعالیتهایی که دریانورد در زمان کار روی دریا دارد را باید اضافه کرد؛ مسوولیتهایی که حتی ممکن است گاهی به قیمت جان او و دیگران تمام شود. «کسی که روی کشتی نفتکش با چندین میلیون بشکه نفت و مواد آتشزا یا مواد سمی که کشتیها جابهجا میکنند، کار میکند در واقع روی یک بمب ساعتی است. حتی کشتیهایی که غلات یا کالاهای اساسی را جابهجا میکنند هم از اهمیت و سختی خاصی برخوردار هستند. همه این موارد استرس و فشارهای زیادی را به دریانوردان وارد میکند.»
یکی از مهمترین حوادث دریایی پیش از جنگ آمریکا و اسراییل با ایران سال ۹۶ در کشتی سانچی به وقوع پیوست و تمام دریانوردان ایرانی حاضر در این کشتی مفقود شده و جان خود را از دست دادند. همان زمان بحثهایی درباره سختی این کار مطرح بود و پیام یکی از دریانوردان هم در شبکههای مجازی در شبکههای اجتماعی و رسانهها بازتاب پیدا کرد. این شهروند ایرانی در بخشی از پیام نوشته بود: «شما به روایت معیارهای اداره کار در سازمان ملل متحد، یکی از سختترین مشاغل دنیا را دارید که در کشورتان اصلا شغل سخت محسوب نمیشود.
برخی از معیارها برای تعریف سخت بودن شغل عبارتند از: دوری از خانواده (بیش از یک هفته)، کار در ارتفاع، کار در مجاورت مواد شیمیایی، کار در محیط پر سروصدا، عدم تعادل آب و هوایی، کار در مناطق بسیار گرم یا بسیار سرد، کار در مجاورت امواج رادیویی، کار در مجاورت مواد رادیواکتیو، حقوق پایین نامتناسب با ماهیت کار، نبود تضمین شغلی، و... جمعا حدود ۲۱ معیار وجود دارد که دریانورد بودن، متضمن حداقل ۱۱ مورد از آنهاست. شما شغلی دارید که هیچ کس نمیداند چه کار میکنید.»
رضایی درباره موضوع دریانوردان و خانواده دریانوردان و اینکه به چه سبکی از این ابزار ارتباطی تنگاتنگ و مستمری که وجود دارد، استفاده کنند، میگوید که تاکنون آموزشهای لازم انجام نشده است که اگر یک خانواده با مشکلی مواجه شود بداند به چه سبک و با چه سطح بندی موضوع را در اختیار و اطلاع دریانورد قرار بدهد که برای او فشاری ایجاد نشود. او معتقد است که به طور کلی در زمان جنگ این شرایط به مراتب سختتر شد.
«خانواده نگران دریانورد روی کشتی بود که امکان داشت هر لحظه [آسیب ببیند] چون بخش عمدهای از جنگ در خلیجفارس و روی دریاها بود و امکان داشت که دریانورد و کشتی آسیب ببیند و به همین میزان هم دریانورد نگران خانوادهاش بود که در شهرها و زیر بمباران قرار داشتند. دریانورد به واسطه وظایفی که برایش تعیین شده بود، نمیتوانست محل کار خود را ترک کند و در هر صورت این کشتیها باید برای دفاع از منافع ملی، تمامیت ارضی، تابآوری جامعه از باب ارتزاق و موارد مرتبط با کالاهای اساسی و انرژی و موضوعات متعدد دیگر حرکت میکردند. کار در دریا علاوه بر اینکه سختیها مشکلات خاص خود را دارد و مسوولیتهای خطیری را برای فرد دریانورد تعریف میکند بنابراین فشارهای روحی و روانی هم به همراه دارد.»
به گفته او در این زمینه، برخی خدمات و حمایتهای روانشناختی و سلامت روان هم ارائه شده است آن هم در شرایطی که باید توجه داشت که روانشناسی از علوم نسبتا نوپاست و بشر طی حدود یک قرن اخیر به طور گسترده از آن بهره گرفته است؛ از این رو، این علم همچنان در برخی حوزهها در حال توسعه و تکامل است.
«روانشناسی کار در دریا حوزهای تخصصی و مستقل به شمار میرود که نیازمند بررسیهای جداگانه است. همچنین خدمات و حمایتهای ارائه شده در این حوزه باید به طور مستمر ارتقا یابند. در سطح بینالمللی نیز نهادهایی مانند International Seafarers’) Welfare and Assistance Network (ISWAN در زمینه ارائه خدمات رفاهی و حمایتی به دریانوردان فعالیت میکنند. همچنین نهادهایی مانند ITF Seafarers’ Trust خدمات مشاورهای، روانشناختی و حمایتی را برای دریانوردان در سراسر جهان فراهم میکنند.»
رضایی در ادامه برخی فعالیتهای انجمن در این چارچوب و همچنین اقدامات شرکت کشتیرانی ایران و شرکت ملی نفتکش ایران را تشریح کرده و میگوید: «انجمن صنفی دریانوردان هم از طریق تاسیس کمیته روانشناسی و سلامت روان، برنامههایی را در این حوزه دنبال میکند. هرچند این فعالیتها هنوز به سطح مطلوب از بلوغ و کارایی نرسیدهاند، اما با توجه به محدودیت منابع، تلاش شده از ظرفیتهای موجود، همکاریهای بینالمللی و تجربیات ارزشمند این حوزه به بهترین شکل استفاده شود. علاوه بر این، شرکتهای کشتیرانی، ازجمله شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران و شرکت ملی نفتکش ایران، ارائه خدمات حمایتی و روانشناختی به دریانوردان و خانوادههای آنان را در دستور کار خود قرار دادهاند و از راههای مختلف کوشیدهاند این خدمات را ارائه کنند. حتی در مواردی که برخی کشتیها و شناورهای متعلق به شرکتهای مختلف هدف حمله قرار گرفتهاند و کارکنان آنها با فشارهای شدید روحی و روانی و استرسهای قابل توجه مواجه شدهاند، حمایتهای روانشناختی لازم برای آنان فراهم شده است. این خدمات در گذشته ارائه شده و همچنان هم ادامه دارد.»
انجمن صنفی کارگری دریانوردان تجاری ایران، نهادی صنفی است که در سال ۱۳۸۵ بر اساس قوانین کشور در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی به ثبت رسید. این انجمن از سال ۲۰۱۲ میلادی پس از دریافت تأییدیه فدراسیون جهانی کارگران حملونقل (ITF)، بهعنوان نماینده این فدراسیون در ایران فعالیت میکند؛ در مذاکرات مرتبط با حقوق و شرایط کاری دریانوردان با شرکتهای کشتیرانی ایرانی حضور دارد و از آغاز جنگ نیز پیگیری وضعیت دریانوردان گرفتار و ارائه حمایتهای بشردوستانه، پزشکی و بازگشت به وطن را در دستور کار قرار داده است.
رییس اتحادیه دریانوردان تجاری ایران در توصیف اقدامات این نهاد غیر دولتی توضیح میدهد: «انجمن صنفی دریانوردان ایران با همکاری سازمان بنادر و دریانوردی از همان روزهای نخست جنگ در حال پیگیری این مساله بود و شرایط را در حد اختیار و دسترسی خود رصد میکرد و در همین خصوص مکاتباتی نیز با مراجع بینالمللی برای انعکاس جنایات آمریکاییها در دریا و همچنین نجات دریانوردان گرفتار در کشتیهای توقیف شده و زندانهای امارات صورت داده است.»
ازجمله این پیگیریها دوم فروردین امسال (۲۲ مارس ۲۰۲۶) با موضوع ایمنی ناوبری برای دریانوردان در خلیجفارس و دریای عمان از سوی سامان رضایی، دبیرکل سندیکای دریانوردان تجاری ایران خطاب به آرسنیو دومینگز، دبیرکل IMO انجام شده است. در نامه ارسال شده از سوی رضایی بر حق دریانوردان برای داشتن محیط کار ایمن تاکید شده و همچنین درخواست حمایت IMO و نهادهای بینالمللی از ایمنی دریانوردان، محکومیت این حوادث و پاسخگو دانستن عاملان این اقدامات مطرح شده است. این پیگیریها در ماههای بعدی ادامه یافت و البته پاسخهایی هم در بر داشت. به عنوان مثال آرسنیو دومینگز، دبیرکل IMO در تاریخ هفتم اردیبهشت (۲۷ آوریل ۲۰۲۶) در پاسخ به نامهای که درباره کشتی توسکا دریافت کرده بود، اعلام کرد که دبیرخانه IMO موضوع را در حال بررسی دقیق قرار داده و در این باره از دولتهای ذیربط، ازجمله ایالات متحده درخواست ارائه اطلاعات و توضیحات را مطرح کرده است.
در هجدهمین روز فروردین امسال امیرسعید ایروانی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد هم درنشست شورای امنیت سازمان ملل متحد سخنرانی کرد و خطاب به رییس سازمان گفت: «جنگ غیرقانونی وحشیانه آمریکا و اسراییل علیه ایران، وضعیت خطرناکی ایجاد کرده که مستقیما ایمنی دریانوردی را تحت تأثیر قرار داده است.»
شرایط پیش آمده در جنگ، روزهای آتش بس و محاصره دریایی، دریانوردان زیادی را دچار سرگردانی روی آبهای بینالمللی کرده بود. سازمان بینالمللی دریانوردی هم پیش از این اعلام کرده بود که در پی توقف تقریبا کامل تردد در تنگه هرمز پس از آغاز جنگ میان آمریکا، اسراییل و ایران، حدود ۲۰ هزار دریانورد در این منطقه گرفتار شدهاند. آرسنیو دومینگز، دبیرکل این سازمان یکی از کسانی بود که در افتتاحیه صدویازدهمین نشست کمیته ایمنی دریانوردی، نسبت به این موضوع انتقاد کرد و گفت که شرایط عمیقا نگرانکننده است. «تعداد قابل توجهی از دریانوردان هماکنون در کشتیهایی محبوس شدهاند که توانایی فعالیت عادی یا خروج از منطقه را ندارند؛ این افراد عملا برای مدت زمانی طولانی در محیطی پرخطر محصور ماندهاند. دریانوردان با تهدیدهای امنیتی مداوم و فشارهای روانی شدیدی روبهرو هستند. دریانوردان و کشتیهای تجاری هرگز نباید به قربانیان جانبی تنشهای ژئوپلیتیک تبدیل شوند. مأموریت دارم تا در صورت اقتضای شرایط، مقدمات ایجاد گذرگاههای دریایی را برای تخلیه امن دریانوردان فراهم کنم.»
روزنامه فایننشالتایمز در جریان گزارشی که به زندگی عجیب ملوانان سرگردان میپرداخت به نامه یکی از ملوانان دست پیدا کرده که نوشته بود: «اینجا در ایران نزدیک هرمز گیر کردیم. به دلیل پارازیتها، سیستم جیپیاس نداریم. فقط با نقشههای کاغذی میتوانیم موقعیت خود را تشخیص دهیم. هنوز خبری نیست.»
چند روز پس از این گزارش، خبرگزاری رویترز با تعدادی از این دریانوردان گفت و گو کرده و آنها از چالشها و اضطراب مداوم خود در اوضاع جنگی منطقه سخن گفته بودند. سلمان صدیقی، ملوان هندی که در یکی از کشتیهای گرفتار حضور داشت، در تماسی تلفنی به رویترز گفته بود: «تنها کاری که اینجا انجام میدهیم، این است که برای گذراندن شب برنامهریزی کنیم و دعا کنیم در جریان حملات هدف قرار نگیریم.» محمد اراشدی، هماهنگکننده شبکه جهان عرب و ایران در فدراسیون بینالمللی کارکنان حملونقل (ITF)، هشدار داد وضعیت جنگی منطقه آسیبپذیری دریانوردان را به طور چشمگیری افزایش داده است آن هم در شرایطی که بسیاری از آنان با مشکلاتی همچون تاخیر در پرداخت دستمزد، مخالفت با بازگرداندن آنها به کشورهایشان، کمبود آذوقه و نگرانی از حملات موشکی و پهپادی مواجهاند.
در این شرایط حتی برخی از دریانوردان در تماسهای تلفنی محمد اراشدی ، آنها گریه کرده بودند. ظاهرا او یکی از معدود کسانی بود که دریانوردان سرگردان از زمان بسته شدن تنگه هرمز میتوانستند برای کمک به او مراجعه کنند. اراشدی میگفت آنچه رخ داده بیسابقه است. او و تیمش تا اواسط اردیبهشت مصادف با ۶ مه، بیش از دو هزار درخواست کمک دریافت کرده بودند. اراشدی هر روز صبح، با دهها پیام واتساپ و تماس از دست رفته بیدار میشود: «دریانوردی در یک کشتی باری در خلیجفارس ماههاست که حقوق نگرفته است و در کشتی دیگری، مردم با کمبود غذا روبهرو هستند.»
بر اساس آخرین گزارشی که ISWAN منتشر کرده است؛ در نیمه نخست ۲۰۲۴، تماسهای مرتبط با مشکلات سلامت روان ۱۷ درصد افزایش یافته است؛ ۱۰۹ دریانورد برای مسائل سلامت روان با خط کمک این سازمان تماس گرفتند و ۱۵ مورد افکار خودکشی یا خودآسیبرسانی در این تماسها ثبت شده است. در این گزارش آمده است: «در بسیاری از این موارد، نگرانی درباره وضعیت خانواده در کشور مبدأ تأثیر منفی قابل توجهی بر سلامت روان دریانوردان گذاشته بود. بسیاری از آنان در حالی که دور از خانه و در دریا به سر میبردند، با مشکلات مالی، تنشهای خانوادگی یا بیماری و فوت نزدیکان خود دستوپنجه نرم میکردند.
در موارد دیگر نیز شرایط کاری موجب آسیب به سلامت روان آنان شده بود؛ ازجمله دشواری در بازگشت به کشور، ترس از ارتکاب اشتباه و ساعات کاری طولانی که بر رفاه و آسایش روانی آنان تأثیر منفی میگذاشت. تجربه سوءرفتار، زورگویی، آزار و اذیت، تبعیض یا خشونت نیز از دیگر عوامل مهم مؤثر بر مشکلات سلامت روان دریانوردانی بود که با خطوط تماس گرفته بودند. در نیمه نخست سال ۲۰۲۴، تعداد ۹۲ تماس در این زمینه ثبت شد که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۸ درصد افزایش داشت. بسیاری از دریانوردان پس از تجربه زورگویی از سوی افسران ارشد کشتی از این نهاد بین المللی درخواست کمک کرده بودند.»
سایمون گرینج، مدیرعامل ISWAN، نیز تأکید کرده بود که در کنار بحرانهای امنیتی، نباید از چالشهای روزمره رفاهی دریانوردان غافل شد؛ چالشهایی که از فشارهای روانی و مشکلات کاری تا موارد جدی نقض حقوق آنان، همچنان بخش مهمی از واقعیت زندگی در دریاست آن هم در شرایطی که دادههای خط کمک این نهاد نشان میدهد که برای جلوگیری از جدیترین موارد نقض حقوق دریانوردان، بهویژه افزایش موارد رهاشدگی آنان [موقعیتی که در آن مالک یا بهرهبردار کشتی عملا مسوولیت خود را در قبال خدمه کنار بگذارد] باید اقدامات بیشتری انجام شود.
